Cis pospolity Taxus baccata L.

Taxus baccata – łac. taxus i gr. toxon  „łuk” (odniesienie do zastosowania drewna), łac. bacca „jagoda” (nawiązanie do okrągłych, czerwonych osnówek otaczających nasiono).
Gatunek rodzimy.

Rodzina: Cisowate (Taxaceae)

Najważniejsze cechy diagnostyczne

• zimozielony krzew lub nieduże drzewo
• igły miękkie, płaskie, ciemnozielone i błyszczące od góry oraz jaśniejsze od spodu
• nasiono otoczone mięsistą, czerwoną osnówką

Charakterystyka morfologiczna

 Cis pospolity jest zimozielonym krzewem lub niedużym drzewem, osiągającym do 15-20 m wysokości. Korona jest gęsta, szeroka i nieregularna. Często przyjmuje formę rośliny o wielu pniach.

Kora jest czerwonobrunatna, cienka i łuszczy się charakterystycznymi płatami. Igły są miękkie, płaskie, ciemnozielone i błyszczące od góry oraz jaśniejsze od spodu. Osiągają długość 2-3(4) cm i są ułożone w dwóch rzędach (grzebieniasto) na końcach pędów, a na pozostałych pędach rosną skrętolegle. Igły nie mają przewodów żywicznych i nie pachną. Pozostają na roślinie przez 6-8 lat.

Gatunek jest dwupienny (organy generatywne męskie i żeńskie są na różnych osobnikach). Mikrostrobile („kwiatostany męskie”) są kuliste, żółtozielone (przypominają wyglądem małe szyszki) i skupione są po 20-30 na końcach ubiegłorocznych pędów. Makrostrobile („kwiatostany żeńskie”)
są bardzo małe, jajowate, rosną pojedynczo lub po dwa w kątach igieł zeszłorocznych pędów.

Najbardziej charakterystyczną cechą gatunku są nasiona otoczone czerwoną, mięsistą osnówką, często błędnie nazywaną owocem. Osnówka stanowi jedyną nietrującą część rośliny. Nasiona dojrzewają jesienią i są rozsiewane przez 24 gatunki ptaków, m.in. kowalika, rudzika, grubodzioba, jemiołuszkę, kosa, kwiczoła czy dzwońca oraz 8 gatunków ssaków, w tym wiewiórki, zające i sarny.

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Cis pospolity występuje niemal w całej Europie, północno-zachodniej Afryce, na Kaukazie oraz w zachodniej Azji. Stanowiska są często rozproszone, a część z nich jest pochodzenia antropogenicznego.

W Polsce dawniej występował częściej i liczniej na stanowiskach naturalnych niż obecnie. Intensywna eksploatacja drewna, zwłaszcza w średniowieczu i przekształcenia siedlisk doprowadziły do zmniejszenia jego zasięgu. Współcześnie stanowiska rozproszone są niemal w całej Polsce, z wyjątkiem części środkowo-wschodniej.

Największe naturalne skupienie cisa w kraju objęte jest ochroną w rezerwacie przyrody „Cisy Staropolskie im. Leona Wyczółkowskiego” w Wierzchlesie w Borach Tucholskich.

Cis pospolity najlepiej rozwija się na siedliskach żyznych, zasobnych w wapń i umiarkowanie wilgotnych. Źle znosi skrajne przesuszenie siedliska i bardzo silne nasłonecznienie, zwłaszcza w młodym wieku oraz niską temperaturę. Dobrze toleruje ocienienie - tym samym warunki panujące w podszycie starych drzewostanów liściastych.

Fitocenozy

Cis pospolity najczęściej jest składnikiem warstwy krzewów w fitocenozach lasów liściastych lub mieszanych m.in. w żyznej buczynie niżowej (Galio odorati-Fagetum), buczynach storczykowych (Cephalanthero-Fagenion), grądach (np. Tilio cordatae-Carpinetum betuli). Rzadziej spotkany jest na obrzeżach lasów łęgowych (np. Fraxino-Alnetum).

Znaczenie gospodarcze

Drewno cisa należy do najtrwalszych i najbardziej cenionych gatunków drewna europejskiego. Jest bardzo twarde, elastyczne i odporne na rozkład. W przeszłości wykorzystywano je do produkcji, np. łuków, kusz, mebli, przedmiotów codziennego użytku, a także budowano domy, fortyfikacje wodne i sarkofagi.

Cis pospolity jest również ważnym gatunkiem w farmacji. Z jego igieł pozyskiwane są związki z grupy taksanów wykorzystywane w leczeniu niektórych chorób nowotworowych. Należy podkreślić, że niemal wszystkie części rośliny zawierają silnie toksyczne alkaloidy (taksyny). Wyjątek stanowi wyłącznie czerwona osnówka. Spożycie igieł lub nasion może prowadzić do ciężkich zatruć ludzi i zwierząt.

Cis odgrywał szczególną rolę w wierzeniach Celtów i Germanów. Przypisywano mu potężną moc – miał chronić przed demonami i śmiercią, dlatego też z jego drewna rzeźbiono przedmioty służące do odprawiania rytuałów.

Współcześnie cis często sadzony jest jako roślina ozdobna w parkach i ogrodach, gdzie może być formowany w różne kształty, figury, ale też tworzy żywopłoty.

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak, Maciej Marciniak