Dąb bezszypułkowy Quercus petraea (Matt.) Liebl.

Quercus petraea – łac. quercus „dąb”, łac. petraeus „naskalny, rosnący na skałach”, łac. Petra „skała”. Gatunek rodzimy.

Rodzina: Bukowate (Fagaceae)

Najważniejsze cechy diagnostyczne

• u podstawy blaszka liściowa jest klinowato zwężona
• żołędzie rosną na pędzie lub na krótkich szypułkach

Charakterystyka morfologiczna

Dąb bezszypułkowy jest dużym drzewem liściastym osiągającym zazwyczaj 25-40 m wysokości. Tworzy prosty pień oraz zwartą, wysoko osadzoną koronę, która w warunkach leśnych ma zwykle smuklejszy pokrój niż u dębu szypułkowego. Kora młodych drzew jest gładka i szarobrązowa, natomiast wraz z wiekiem staje się gruba, ciemnoszara i podłużnie spękana.

Liście są w zarysie jajowato wydłużone, na szczycie okrągławe, z 5-8 parami zaokrąglonych klap, a podstawa liści jest klinowato zwężona. Unerwienie liścia dochodzi tylko do klap.

Dąb bezszypułkowy jest gatunkiem jednopiennym. Kwitnie zwykle w maju, około dwa tygodnie później niż dąb szypułkowy. Kwiaty męskie tworzą zwisające zielonkawe kotki, natomiast żeńskie występują w małych skupieniach po kilka sztuk i osadzone są bezpośrednio na pędach.

Owocem jest orzech zwany żołędziem, osadzony bezpośrednio na pędzie lub na bardzo krótkich szypułkach krótszych od ogonka liściowego. Żołędzie dojrzewają jesienią tego samego roku. Gatunek rozpoczyna regularne owocowanie najczęściej w wieku około 40-50 lat.

Rozprzestrzenianie diaspor odbywa się głównie przy udziale zwierząt, zwłaszcza sójek i gryzoni, które magazynują żołędzie i przyczyniają się do odnowienia naturalnego.

Dąb bezszypułkowy należy do gatunków bardzo długowiecznych. W sprzyjających warunkach może osiągać wiek kilkuset lat, a pojedyncze okazy przekraczają 700-800 lat.

Gatunki podobne

Cechami odróżniającymi dęba bezszypułkowego (Quercus petraea) od dębu szypułkowego (Quercus robur) jest wyraźnie dłuższy ogonek liściowy, brak charakterystycznych „uszek” u nasady blaszki liściowej oraz żołędzie wyrastają bezpośrednio na pędzie lub na bardzo krótkich szypułkach.

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Naturalny zasięg dębu bezszypułkowego obejmuje większość Europy Środkowej i Południowej oraz zachodnią część Azji. W Polsce jest szeroko rozpowszechniony, choć występuje rzadziej niż dąb szypułkowy. Najliczniej spotykany jest w zachodniej, środkowej i południowej części kraju.

W porównaniu z dębem szypułkowym gatunek ten preferuje siedliska bardziej suche,  cieplejsze i mniej zasobne w wodę. Najlepiej rozwija się na glebach piaszczysto-gliniastych, lekkich, dobrze przepuszczalnych, często o odczynie lekko kwaśnym lub obojętnym. Często występuje również na podłożach wapiennych. Jest gatunkiem światłożądnym, choć wykazuje nieco większą tolerancję na ocienienie niż dąb szypułkowy. Dobrze znosi okresowe niedobory wody oraz wyższe temperatury, dzięki czemu może utrzymywać się na siedliskach bardziej suchych.

Fitocenozy

Dąb bezszypułkowy jest jednym z głównych gatunków budujących dąbrowy i lasy dębowe Europy Środkowej. Występuje również w wielu zbiorowiskach żyznych lasów liściastych i mieszanych, pełniąc rolę gatunku współdominującego lub domieszkowego.

Na Pomorzu Gdańskim współtworzy acydofilne lasy bukowo-dębowe (Fago-Quercetum petraeae) oraz występuje w domieszce w grądzie subatlantyckimh (Stellario holosteae-Carpinetum betuli).

Dąb bezszypułkowy jest ważnym drzewem leśnym na pogórzu i w niższych położeniach górskich. Na niżu i w lasach łęgowych może być zastępowany przez dęba szypułkowego.

Znaczenie gospodarcze

Drewno dębu bezszypułkowego należy do najcenniejszych surowców drzewnych Europy, a także jest w Polsce jednym z najbardziej poszukiwanych surowców drzewnych rodzimego pochodzenia. Charakteryzuje się wysoką trwałością, odpornością mechaniczną oraz walorami estetycznymi. Znajduje zastosowanie w budownictwie, stolarstwie, produkcji mebli, parkietów, oklein, beczek, statków czy pras do odciskania serów.

Pod względem przyrodniczym gatunek ma ogromne znaczenie dla funkcjonowania ekosystemów leśnych. Żołędzie stanowią pokarm dla wielu gatunków ptaków i ssaków, natomiast rozbudowana korona zapewnia miejsca lęgowe i schronienia dla licznych organizmów. Znaczenie ekologiczne gatunku wynika również z jego dużego wpływu na różnorodność biologiczną. Stare drzewa dostarczają siedlisk dla licznych organizmów saproksylicznych, porostów, mchów, owadów oraz ptaków dziuplastych. 

PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ W ARBORETUM

Przeor kartuzów Jerzy Schwengel o dębach bezszypułkowych napisał, że można je spotkać: ,,w lesie Kłobuczyn oraz w starym Mansowie". Również współcześnie na słabszych i suchszych, od kartuskich, piaszczysto-gliniastych glebach okolic Kościerzyny dęby bezszypułkowe są dużo częściej spotykane niż dęby szypułkowe.

Najokazalszy, około 100-letni dąb bezszypułkowy, rosnący na skraju ścieżki dydaktycznej w Arboretum, ma pień o wysokości 27 m i obwodzie ok. 1,8 m.

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak, Maciej Marciniak