Lipa drobnolistna Tilia cordata L.
Tilia cordata – łac. tilia „lipa”, łac. cordatus „sercowaty, w kształcie serca” (odniesienie do kształtu liści). Gatunek rodzimy.
Rodzina: Ślazowate (Malvaceae)
Najważniejsze cechy diagnostyczne
- Blaszka liściowa okrągławo-sercowata, na brzegu piłkowana
- Na dolnej stronie liścia pęczki rudych włosków w kątach nerwów
Charakterystyka morfologiczna
Lipa drobnolistna osiąga wysokość do 30 m, tworzy okazałą, stożkowatą, zaokrągloną koronę. Pień jest prosty, często masywny. Kora lipy jest szara i popękana. Młode pędy mają charakterystyczne brunatnoczerwone zabarwienie.
Okrągławo-sercowate liście są stosunkowo małe (5–8 cm). Cechą diagnostyczną gatunku są kępki rdzawych włosków występujące w kątach nerwów na spodniej stronie blaszki liściowej. Jesienią liście przebarwiają się na intensywnie żółty kolor.
Lipa drobnolistna kwitnie w czerwcu i lipcu. Jej kwiaty są obupłciowe, a ich intensywny zapach przywabia pszczoły (owadopylność = entomogamia). Kwiaty zebrane są po kilka do kilkunastu w zwisające kwiatostany. Owoce lipy drobnolistnej, zwane orzeszkami, są okrągłe, gładkie, o cienkich ściankach, zwisają na szypułce zaopatrzonej w podsadkę, która pełni funkcję aparatu lotnego umożliwiającego rozprzestrzenianie owoców przez wiatr (wiatrosiewność = anemochoria).
Gatunki podobne
Lipę drobnolistną łatwo odróżnić od lipy szerokolistnej po barwie włosków w kątach nerwów na spodniej stronie liścia. U lipy drobnolistnej włoski są rudawe, a u szerokolistnej mają kolor biały. Ponadto różnią się owocami – orzeszki lipy drobnolistnej są gładkie i dość miękkie, stąd łatwo je rozkruszyć palcami, a u lipy szerokolistnej orzeszki są twarde, z wyraźnymi żeberkami.
Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe
Lipa drobnolistna rośnie pospolicie na terenie prawie całej Europy i Azji Zachodniej. W Polsce jest gatunkiem częstym na niżu i w niższych położeniach górskich.
Tilia cordata preferuje siedliska żyzne, świeże i umiarkowanie wilgotne, związane przede wszystkim z glebami brunatnymi i płowymi. Najlepiej rozwija się na podłożach bogatych w składniki pokarmowe, jednak wykazuje stosunkowo szeroką amplitudę ekologiczną.
Jest gatunkiem wybitnie cienioznośnym w młodych stadiach rozwojowych, dzięki czemu może długo utrzymywać się w podszycie lasów liściastych. Dobrze znosi również okresowe zacienienie w drzewostanach wielogatunkowych. W porównaniu z wieloma innymi gatunkami drzew liściastych cechuje się wysoką odpornością na mróz, natomiast gorzej toleruje długotrwałą suszę.
Fitocenozy
Lipa drobnolistna jest ważnym składnikiem żyznych lasów liściastych Europy Środkowej. W Polsce jest gatunkiem rodzimym i pospolitym na całym obszarze kraju. Szczególnie często występuje w grądach, gdzie współtworzy drzewostany z grabem zwyczajnym (Carpinus betulus), dębem szypułkowym (Quercus robur) czy klonem zwyczajnym (Acer platanoides).
Na Pomorzu Gdańskim lipa drobnolistna stanowi jeden ze składników grądu subatlantyckiego (Stellario holosteae-Carpinetum betuli). Spotykana jest zarówno w lasach, jak i powszechnie sadzona w parkach, alejach, przy drogach oraz w zieleni miejskiej.
Znaczenie gospodarcze
Drewno lipowe jest miękkie i łatwe w obróbce, nadaje się szczególnie do prac snycerskich i rzeźbiarskich. Powszechnie było wykorzystywane do tworzenia figur sakralnych i innych elementów drewnianych wyposażenia i wystroju świątyń. Ciekawostką jest, że z drewna lipowego zrobione są figury i delikatne elementy ołtarza Wita Stwosza w Kościele Mariackim w Krakowie. Deski lipowe używano do malowania obrazów świętych, ze względu na ich stabilność i nieuleganie pęknięciom. Z drewna lipowego wykonywano również elementy instrumentów muzycznych (jak klawisze fortepianowe, ramy do harf) oraz przedmioty użytkowe w gospodarstwie domowym (w tym beczki na miód i skrzynie do przechowywania kasz i mąk).
Poza drewnem cenionym surowcem było łyko lipowe, z którego wyrabiano tzw. łub (cienkie i lekkie deszczułki) służący do wyplatania koszy, mat czy łubianek. Z łyka lipowego otrzymywano też włókna do wyrobu lin i grubych tkanin.
Lipa drobnolistna jest szczególnie wartościowym gatunkiem dla owadów zapylających. Kwiaty lipy stanowią jedno z najważniejszych źródeł nektaru dla pszczół, trzmieli i innych zapylaczy, a pozyskiwany z nich miód lipowy należy do najbardziej cenionych produktów pszczelarskich.
Kwiatostany lipy są również ważnym surowcem zielarskim wykorzystywanym w fitoterapii. Napary z kwiatów wykazują działanie napotne, przeciwgorączkowe i uspokajające, dlatego od wieków stosowane są w leczeniu infekcji górnych dróg oddechowych.
Przeszłość i teraźniejszość w Arboretum
Lipa drobnolistna jest drzewem rosnącym niezbyt licznie w lasach liściastych Polski i Środkowej Europy. Zauważył to również Jerzy Schwengel i napisał: „lipa jest w lasach rzadka, lecz we wioskach częściej spotykana”. Jest to skutek niewątpliwego związania tego gatunku drzewa z pszczołami i bartnictwem.
W Arboretum rośnie obecnie wiele ponad 100-letnich lip drobnolistnych i dlatego pod koniec czerwca oraz w pierwszej połowie lipca, tj. w okresie kwitnienia lip, do uszu osób wędrujących po ścieżce dociera brzęk skrzydeł milionów pracowitych pszczół, a tutejsze powietrze napełnione jest miłą wonią kwiatów lipowych. Najgrubsze lipy w Arboretum mają obwody od 2,0 do 2,3 m i wysokości do 26 m.
