Modrzew europejski Larix decidu Mill.

Larix decidua – łac. larix, łac. laridum „słonina” (być może nawiązanie do połyskującej, „tłustej” żywicy), łac. decido, decidere „odpadać” (wskazanie na igły opadające na zimę). Gatunek rodzimy.

Rodzina: Sosnowate (Pinaceae)

Najważniejsze cechy diagnostyczne

• igły są miękkie i zebrane w pęczki na krótkopędach
• zrzuca wszystkie igły jesienią

Charakterystyka morfologiczna

Modrzew europejski jest wysokim drzewem iglastym osiągającym najczęściej 30-45 m wysokości, a w sprzyjających warunkach nawet ponad 50 m. Pień jest prosty i smukły,
a korona młodych drzew przyjmuje regularny stożkowaty kształt. U starszych osobników staje się bardziej nieregularna i luźniejsza. Wskazuje się bardzo silnym wzrostem na wysokość.

Kora młodych drzew jest gładka i szarawa, natomiast u starszych osobników staje się gruba, głęboko spękana i przybiera czerwonobrązowe zabarwienie. Dzięki znacznej grubości dobrze chroni drzewo przed uszkodzeniami mechanicznymi i pożarami powierzchniowymi.

Liście mają postać miękkich, jasnozielonych igieł długości około 2-4 cm. Na krótkopędach zebrane są w liczne pęczki, natomiast na długopędach rozmieszczone są pojedynczo. Jesienią przebarwiają się na intensywnie żółty kolor i wszystkie opadają. 

Modrzew europejski jest gatunkiem jednopiennym. Męskie i żeńskie organy rozmnażania rozwijają się na tym samym osobniku. Kwiaty pojawiają się wiosną, równocześnie z rozwojem nowych igieł. Zapylenie odbywa się za pośrednictwem wiatru. Nasiona wyposażone są w skrzydełka umożliwiające rozsiewanie na znaczne odległości. Rozmnażanie generatywne stanowi podstawowy sposób odnawiania się gatunku. Szyszki są niewielkie (o długości około 2-4 cm), jajowate, młode barwy różowej, a dojrzałe są brązowe i utrzymują się na gałęziach przez kilka lat po wysypaniu nasion. Cecha ta umożliwia łatwe rozpoznanie gatunku również zimą.

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Naturalny zasięg modrzewia europejskiego obejmuje głównie obszary górskie Europy Środkowej, przede wszystkim Alpy, Karpaty, Sudety oraz niektóre pasma górskie Europy Południowej. Występowanie gatunku ma charakter wyspowy, a poszczególne populacje często są od siebie izolowane. Informacje o rozmieszczeniu gatunków iglastych Europy i ich zasięgach przedstawiono w opracowaniach leśnych i dendrologicznych.

W Polsce naturalne stanowiska modrzewia europejskiego związane są głównie z Sudetami i Karpatami. Poza naturalnym zasięgiem gatunek był od dawna sadzony przez człowieka i obecnie występuje niemal na całym obszarze kraju. W wielu regionach tworzy niewielkie domieszki w drzewostanach gospodarczych lub pojedyncze okazy w parkach i zadrzewieniach. Na Pomorzu Gdańskim modrzew nie należy do gatunków naturalnych, jednak jest stosunkowo często spotykany w dawnych nasadzeniach leśnych i parkowych.

Modrzew europejski preferuje siedliska chłodne i dobrze przewietrzane. Najlepiej rozwija się na glebach głębokich, umiarkowanie wilgotnych i zasobnych w składniki pokarmowe. Modrzew jest gatunkiem światłożądnym. Siewki i młode drzewa wymagają dostępu do światła, dlatego najlepiej odnawiają się na terenach otwartych, lukach w drzewostanach lub powierzchniach pozrębowych. Charakteryzuje się bardzo dużą odpornością na mróz i silne wiatry, co pozwala mu zajmować stanowiska wysokogórskie.

Fitocenozy

W naturalnym zasięgu modrzew współtworzy wysokogórskie zbiorowiska leśne związane głównie z Alpami i Karpatami. Najczęściej występuje w drzewostanach mieszanych wraz ze świerkiem pospolitym (Picea abies), limbą (Pinus cembra) oraz lokalnie z jodłą pospolitą (Abies alba). Ze względu na wysoki udział światła docierającego przez jego stosunkowo luźną koronę modrzew wpływa korzystnie na rozwój bogatego runa leśnego. W przeciwieństwie do zwartych świerczyn nie powoduje silnego zacienienia powierzchni gleby.

Jest on naturalnym składnikiem iglastych lasów górskich. W pozostałych lasach całej Polski nizinnej, w tym na Pomorzu Gdańskim sadzony jest w drzewostanach gospodarczych z powodu bardzo trwałego i wartościowego drewna.

Znaczenie gospodarcze

Modrzew europejski należy
do najcenniejszych gospodarczo gatunków drzew iglastych Europy. Jego drewno charakteryzuje się dużą gęstością, wysoką wytrzymałością mechaniczną oraz naturalną odpornością na czynniki atmosferyczne. Z tego względu wykorzystuje się je w budownictwie, konstrukcjach zewnętrznych, mostownictwie, stolarstwie oraz meblarstwie.

W warunkach leśnych modrzew pełni ważną funkcję zwiększania różnorodności biologicznej drzewostanów. Dzięki sezonowemu zrzucaniu igieł poprawia warunki świetlne i wpływa korzystnie na właściwości glebowe.

Duże, stare egzemplarze stanowią również cenne siedlisko dla wielu gatunków owadów, porostów, grzybów oraz ptaków. Na Pomorzu szczególną wartość mają pomnikowe drzewa tego gatunku zachowane w dawnych założeniach leśnych i parkowych.

PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ W ARBORETUM

W pierwszej połowie XVIII w. w okolicach Kartuz jeszcze modrzewia nie było, gdyż nie wymienia go Jerzy Schwengel.

Na terenie Arboretum rośnie około 20, przeszło 100-letnich modrzewi, a najgrubszy z nich ma pień z obwodem ponad 2,5 m. Najwyższym drzewem, jakie zobaczyć można na trasie ścieżki, jest inny modrzew o wysokości 39 m. Jest on przez leśników zinwentaryzowany i oznaczony farbą jako drzewo mateczne, czyli przeznaczone przede wszystkim do zbioru nasion.

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak, Maciej Marciniak