Świerk pospolity Picea abies (L.) H. Karst.

Picea abies – łac. picea „wydzielający żywicę”, łac. pix „smoła, żywica”, łac. abies, w sanskrycie abh „być bujnym, obfitować” (dotyczy pokroju drzewa).

Gatunek rodzimy.

Rodzina: Sosnowate (Pinaceae)

Najważniejsze cechy diagnostyczne

• igły sztywne i ostro zakończone, pojedynczo wyrastają na pędach
• szyszki wydłużone i zwisające

Charakterystyka morfologiczna

Świerk pospolity jest zimozielonym drzewem iglastym o regularnej, stożkowatej koronie oraz prostym i smukłym pniu. Osiąga wysokość do 50 m. Kora młodych drzew jest cienka i gładka, natomiast z wiekiem staje się łuskowata oraz spękana. Jej barwa zmienia się od czerwonobrązowej do szarobrązowej.

Igły są pojedyncze, sztywne i ostro zakończone – kłujące, o długości około 1-2,5 cm. Charakterystyczną cechą diagnostyczną jest ich czterokanciasty przekrój oraz rozmieszczenie wokół całego pędu. Młode igły, pojawiające się wiosną, są jasnozielone, miękkie i elastyczne oraz wyrastają w pęczkach na końcach gałązek. Igły utrzymują się na gałęziach najczęściej przez 5-7 lat.

Szyszki świerka są wydłużone, cylindryczne i zwisające. Osiągają długość od 10 do nawet 20 cm i po dojrzeniu opadają z drzewa w całości. Jest to cecha odróżniająca świerki od jodeł, których szyszki rozpadają się na drzewie.

Świerk pospolity jest gatunkiem jednopiennym (na jednym osobniku rozwijają się zarówno męskie, jak i żeńskie organy generatywne). Makrostrobile „(kwiatostany żeńskie”) mają zwykle barwę czerwonawą lub purpurową i występują głównie w górnej części korony. Mikrostrobile („kwiatostany męskie”) są żółtawe i rozwijają się najczęściej na niższych gałęziach. Zapylenie odbywa się za pośrednictwem wiatru (anemogamia). Nasiona wyposażone są w błoniaste skrzydełka, dzięki którym są rozsiewane przez wiatr. W warunkach naturalnych świerk odnawia się głównie generatywnie.

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Naturalny zasięg świerka pospolitego obejmuje północną, środkową i wschodnią Europę. Gatunek występuje od Skandynawii po Ural oraz w głównych pasmach górskich Europy, takich jak: Alpy, Sudety i Karpaty.

W Polsce świerk posiada dwa główne ośrodki występowania: północno-wschodni (borealna część zasięgu) oraz południowy (górska część zasięgu). Między nimi rozciąga się tzw. pas bezświerkowy obejmujący znaczną część centralnej Polski. Występowanie tego gatunku na obszarze kraju było przedmiotem wielu dyskusji. Współcześnie przeważa pogląd
o ciągłym, w sensie historycznym, jego zasięg
z rzadszym występowaniem na niżu środkowopolskim, co było spowodowane najprawdopodobniej wylesieniami, przekształcaniem siedlisk i niewłaściwą gospodarką człowieka. Natomiast obecność świerka na Pomorzu jest przede wszystkim efektem działalności gospodarczej człowieka i sztucznego wprowadzania tego gatunku do drzewostanów.

Świerk pospolity preferuje klimat chłodny i wilgotny. Wykazuje wysokie wymagania dotyczące wilgotności gleby i powietrza, a jednocześnie źle znosi długotrwałe okresy suszy. Najlepiej rozwija się na glebach świeżych, umiarkowanie wilgotnych, przepuszczalnych i średnio żyznych. Nie toleruje zarówno silnego przesuszenia, jak i długotrwałego stagnowania wody. System korzeniowy świerka ma charakter płytki i talerzowy, przez co drzewa są podatne na wywroty powodowane przez silne wiatry. Świerk jest gatunkiem bardzo odpornym na niskie temperatury. Może przetrwać spadki temperatur do około –35°C, jednak źle znosi gwałtowne zmiany warunków termicznych i późne przymrozki wiosenne.

Fitocenozy

Świerk pospolity jest jednym z najważniejszych gatunków budujących europejskie zbiorowiska lasów iglastych. Odgrywa kluczową rolę w górskich ekosystemach leśnych Karpat i Sudetów. Tworzy między innymi dolnoreglowe bory jodłowo-świerkowe (Abieti-Piceetum), dolnoreglowe i borealne świerczyny na torfie (Bazzanio-Piceetum, Sphagno girgensohnii-Piceetum), górnoreglowe świerczyny karpackie (Plagiothecio-Piceetum) i sudeckie (Calamagrostio villosae-Piceetum). W Polsce północno-wschodniej jest głównym składnikiem subborealnego wilgotnego boru mieszanego (Querco-Piceetum). Wysoki udział świerka w drzewostanie silnie wpływa na warunki siedliskowe. Zwarta korona ogranicza dopływ światła do runa leśnego, zmienia mikroklimat oraz wpływa na obieg wody i procesy glebotwórcze. Ściółka świerkowa sprzyja zakwaszaniu gleb, co może prowadzić do zmian w składzie gatunkowym zbiorowisk roślinnych.

Na Pomorzu Gdańskim świerk jest szeroko rozpowszechniony w drzewostanach gospodarczych, mimo że region ten znajduje się poza jego naturalnym zasięgiem.

Znaczenie gospodarcze

Świerk pospolity należy do najważniejszych gatunków gospodarczych Europy. Wykorzystuje się jego drewno, żywicę oraz substancje garbnikowe zawarte w korze.

Drewno świerkowe jest jasne, lekkie, miękkie i łatwo łupliwe. Cenione jest w budownictwie, przemyśle papierniczym i meblarskim. Stosunkowo niewielka zawartość żywicy przyczyniła się do wyrobu beczek z drewna świerkowego. Stanowiło ono również surowiec do produkcji sklejki, następnie używanej w przemyśle lotniczym, szczególnie do budowy szybowców i części samolotów sportowych. Drewno świerka pospolitego ze względu na dobre właściwości rezonansowe jest jednym z najważniejszych materiałów do tworzenia instrumentów muzycznych, głównie skrzypiec i gitar. Słynni włoscy lutnicy (jak Amati, Guarneri, czy Stradivari) wykorzystywali m.in. drewno świerkowe do budowy swych najwyższej klasy instrumentów.

Znaczenie ekologiczne świerka obejmuje tworzenie siedlisk dla licznych gatunków roślin, grzybów, porostów, ptaków i owadów związanych z lasami iglastymi. Szczególnie cenne są stare drzewostany świerkowe oraz martwe drewno obecne w naturalnych świerczynach górskich. Starsze, schorowane lub obumarłe świerki są chętnie zasiedlane przez dzięcioły (np. dzięcioła czarnego) czy też sowę włochatkę.  Drzewami świerkowymi związany jest szczególnie krzyżodziób świerkowy, który posiada charakterystycznie skrzyżowany dziób, który służy do wyłuskiwania nasion z twardych szyszek świerku.

PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ W ABRORETUM  

        Świerk pospolity jest gatunkiem iglastym, który w czasach historycznych na Pomorzu i Kaszubach naturalnie nie występował. Obecnie świerk jest często spotykany, zwłaszcza w lasach okolic Kartuz. Przeor Jerzy Schwengel pisał, że świerk występuje tylko „przy wsiach Smołdzino i Gdynia". W okolicach Kartuz wtedy jeszcze świerka pospolitego nie było. Jednak już w II połowie XIX w. i później, w miejscu po wyciętych drzewostanach liściastych, wprowadzano świerki pospolite i inne gatunki drzew iglastych. Jeszcze przed kilkunastu laty świerk pospolity dominował w wielu drzewostanach kartuskiego kompleksu leśnego. Teraz jest już go znacznie mniej, podobnie jak i w całej Polsce. Powtarzające się częste susze w miesiącach letnich bardzo zmniejszają siły życiowe tego gatunku drzewa, a wysokie temperatury wybitnie sprzyjają rozmnażaniu się kornika drukarza. Jeszcze w ostatnich latach XX w. na terenie Arboretum rosło dużo świerków pospolitych, lecz obecnie jest ich niewiele. Świerk pospolity jest najwyższym drzewem europejskim i może osiągać wysokość do 70 m. W Polsce najwyższe świerki rosły do niedawna koło Istebnej w Beskidzie Śląskim. Osiągały one wysokość do 56 m. Największy świerk rosnący w Arboretum ma obwód pnia ponad 2 m i wysokość 35 m.

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak, Maciej Marciniak