Topola osika Populus tremula L.

Populus tremula – łac. populus „topola”, łac. tremo, tremere „drżeć, trząść się”.  

Gatunek rodzimy.

Rodzina: Wierzbowate (Salicaceae)

Najważniejsze cechy diagnostyczne

• blaszka liściowa na brzegu falisto karbowana
• ogonek liściowy dłuższy od blaszki i bocznie spłaszczony, stąd liście poruszają się przy najmniejszym podmuchu wiatru

Charakterystyka morfologiczna

Topola osika jest średniej wielkości drzewem liściastym osiągającym zwykle 20-30 m wysokości. Pień jest prosty, często smukły, a korona zmienna w kształcie od szeroko zaokrąglonej i grubogałęzistej do wąskojajowatej i zbudowanej z cienkich gałęzi. Kora młodych drzew jest gładka, zielonkawoszara lub jasnoszara. U starszych okazów dolna część pnia staje się ciemniejsza i podłużnie spękana, podczas gdy wyższe partie pnia przez długi czas pozostają gładkie.

Liście są niemal okrągłe lub jajowate, na brzegu falisto karbowane, osadzone są na długich i silnie, bocznie spłaszczonych ogonkach liściowych. Ta cecha powoduje łatwe poruszanie się blaszek liściowych nawet przy słabym ruchu powietrza, czego efektem jest charakterystyczne „drżenie” liści, stąd nazywana jest także topolą drżącą. Jesienią liście przebarwiają się na intensywnie żółte lub złociste odcienie.

Topola osika jest gatunkiem dwupiennym, czyli kwiaty męskie i żeńskie rozwijają się na różnych osobnikach. Kwitnienie przypada zwykle na marzec i kwiecień, najwcześniej ze wszystkich topól oraz przed rozwojem liści. Kwiaty zebrane są w zwisające kotki zapylane przez wiatr. Owocem jest niewielka torebka zawierająca liczne nasiona posiadające pęczki długich włosków ułatwiających rozsiewanie przez wiatr. Nasiona zachowują zdolność kiełkowania przez krótki czas i wymagają wilgotnego podłoża.

Jest gatunkiem stosunkowo krótkowiecznym, zwykle osiąga wiek 80–120 lat, rzadko przekraczając 150 lat.

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Topola osika posiada jeden z najszerszych zasięgów spośród europejskich gatunków drzew. Występuje od północnej części Półwyspu Iberyjskiego i Wysp Brytyjskich po Syberię i Daleki Wschód i północną część Afryki. W Polsce jest gatunkiem pospolitym na całym obszarze kraju. Spotykana jest zarówno na niżu, jak i w górach.

Osika wykazuje bardzo szeroką amplitudę ekologiczną. Może rosnąć zarówno na glebach ubogich i piaszczystych, jak i bardziej żyznych. Najlepiej rozwija się na glebach umiarkowanie wilgotnych, dobrze przewietrzonych i zasobnych w składniki pokarmowe. Jest gatunkiem wybitnie światłożądnym. Nie toleruje silnego zacienienia, dlatego najliczniej pojawia się w początkowych stadiach sukcesji leśnej. Dzięki szybkiemu wzrostowi i zdolności do tworzenia odrostów korzeniowych skutecznie zajmuje odsłonięte powierzchnie. Dobrze znosi niskie temperatury i przymrozki, dzięki czemu występuje również w północnych częściach Europy i Azji. Charakteryzuje się także znaczną odpornością na okresowe susze.

Fitocenozy

Osika jest jednym z najpowszechniej występujących gatunków drzew liściastych strefy umiarkowanej Eurazji, lecz rolę gatunku lasotwórczego pełni przede wszystkim na północy Europy. Natomiast w Polsce zazwyczaj występuje jako domieszka w różnych zbiorowiskach leśnych, przy czym jest jedynym rodzimym typowo leśnym gatunkiem topoli. Przede wszystkim osika jest ważnym gatunkiem pionierskim uczestniczącym w procesach regeneracji ekosystemów. Najczęściej pojawia się w początkowych stadiach sukcesji na porębach, zrębach, pożarzyskach czy nieużytkach, a także często na skraju lasu i przy drogach leśnych. 

Znaczenie gospodarcze

Drewno osiki jest lekkie, miękkie i bardzo mało kurczliwe. Wykorzystywane jest do produkcji sklejki, płyt drewnopochodnych i zapałek. Cenione jest w przemyśle celulozowym i papierniczym, z powodu łatwej delignifikacji (usuwanie ligniny, co ułatwia jej oddzielenie od celulozy) oraz możliwości wybielania co wykorzystuje się w produkcji papieru do pisania.

Ze względu na wysoką zdolność do kolonizacji siedlisk oraz szybki wzrost osika odgrywa istotną rolę w naturalnej regeneracji lasów dotkniętych zaburzeniami środowiskowymi.

Topola osika ma również duże znaczenie ekologiczne, gdyż występuje na niej wiele gatunków owadów, grzybów oraz współtworzy ona środowisko życia dla dużej liczby ssaków i ptaków powiązanych z młodymi ekosystemami leśnymi.

PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ W ARBORETUM

Przeor Jerzy Schwengel napisał: ,,osika rośnie przy klasztorze".

Tuż za ogrodzeniem Arboretum rosną, dobrze widoczne ze ścieżki dydaktycznej topole osiki. Są to drzewa kilkudziesięcioletnie, które łatwo poznać po słabo spękanej biało-szarej korze.

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak, Maciej Marciniak