Dąb szypułkowy Quercus robur L.

Quercus robur – łac. quercus „dąb”, łac. robur „drewno dębu”, ale także „siła, moc” (nawiązanie do rozmiarów i kształtu drzewa). Gatunek rodzimy.

Rodzina: Bukowate (Fagaceae)

Najważniejsze cechy diagnostyczne

• blaszka liściowa u podstawy jest sercowata, z wyraźnym „uszami”
• żołędzie rosną na długich szypułkach

Charakterystyka morfologiczna

Dąb szypułkowy jest potężnym drzewem osiągającym do 35-40 m, a nawet 50 m wysokości. Tworzy masywny pień, który często rozdziela się nisko nad ziemią na liczne grube konary. Korona jest szeroka i rozłożysta. Kora młodych drzew jest gładka i szarawa, natomiast wraz z wiekiem staje się gruba, ciemnoszarai głęboko spękana.

Liście dębu szypułkowego są w zarysie odwrotnie jajowate i krótkoogonkowe, u nasady sercowate, z wyraźnymi „uszkami”. Nerwy liściowe dochodzą do końców klap i zatok między klapami. Jesienią liście przebarwiają się na odcienie żółte i brunatne, a część z nich może utrzymywać się na gałęziach do zimy.

Dąb szypułkowy jest gatunkiem jednopiennym. Kwitnie wiosną, zwykle od kwietnia do maja, równocześnie z rozwojem liści. Kwiaty męskie zebrane są w liczne zwisające długie kotki, natomiast żeńskie występują pojedynczo lub po kilka na długich szypułkach. Owocem jest orzech zwany żołędziem, który osadzony jest na charakterystycznej długiej szypule, od której pochodzi polska nazwa gatunku. Żołędzie dojrzewają jesienią tego samego roku i stanowią cenny pokarm wielu gatunków zwierząt leśnych, między innymi dzików, jeleni, saren, sójek oraz gryzoni.

Dąb szypułkowy należy do najdłużej żyjących drzew Europy. Wiele pomnikowych okazów osiąga wiek 500–800 lat, a niektóre przekraczają nawet 1000 lat.

Gatunki podobne

Cechami odróżniającymi dęba szypułkowego (Quercus robur) od dębu bezszypułkowego (Quercus petraea) jest krótki ogonek liściowy, występowanie charakterystycznych „uszek” u podstawy blaszki liściowej oraz żołędzie wyrastają na długich szypułkach.

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Naturalny zasięg dębu szypułkowego obejmuje znaczną część Europy, od Wysp Brytyjskich i północnej części Półwyspu Iberyjskiego po zachodnią Rosję oraz od południowej Skandynawii po obszary śródziemnomorskie. W Polsce występuje na terenie całego kraju i należy do najważniejszych gatunków lasotwórczych niżu.

Dąb szypułkowy preferuje siedliska żyzne, świeże lub umiarkowanie wilgotne. Najlepiej rośnie na glebach brunatnych, madach rzecznych oraz czarnych ziemiach. W porównaniu z dębem bezszypułkowym wykazuje większe wymagania wilgotnościowe i częściej związany jest z dolinami rzecznymi oraz terenami okresowo podtapianymi. Jest gatunkiem światłożądnym. Młode osobniki wymagają stosunkowo dużego dostępu światła, dlatego odnowienie naturalne przebiega najefektywniej w miejscach o częściowo rozluźnionym drzewostanie. Gatunek dobrze znosi krótkotrwałe zalewy, natomiast jest wrażliwy na długotrwałe zacienienie.

Fitocenozy

Dąb szypułkowy jest jednym z najważniejszych gatunków budujących lasy liściaste Europy Środkowej. Występuje w wielu zbiorowiskach leśnych, zwłaszcza w grądach, łęgach,  dąbrowach i borach mieszanych.

Na Pomorzu Gdańskim jest podstawowym składnikiem grądów subatlantyckich (Stellario holosteae-Carpinetum betuli), gdzie współwystępuje z grabem zwyczajnym (Carpinus betulus). Jest istotnym składnikiem drzewostanu w dąbrowach i lasach mieszanych, w tym występujących wyłącznie w północnej Polsce, acydofilnych lasach: dębowo-bukowym (Fago-Quercetum petraeae) i brzozowo dębowym (Betulo pendulae-Quercetum roboris).

Znaczenie gospodarcze

Drewno dębu szypułkowego należy do najcenniejszych surowców drzewnych Europy. Charakteryzuje się wysoką trwałością, dużą wytrzymałością mechaniczną oraz odpornością na działanie czynników biologicznych. Ze względu na dużą zawartość garbników, chroniących drewno przez zgnilizną, może długo leżeć w wodzie. Wykorzystywane jest w budownictwie, stolarstwie, meblarstwie, produkcji parkietów, beczek oraz elementów konstrukcyjnych.

Znaczenie ekologiczne gatunku jest wyjątkowo duże. Dąb należy do drzew utrzymujących najwyższą różnorodność biologiczną spośród europejskich gatunków leśnych. Szacuje się, że dorosły dąb, którym jest drzewo co najmniej 120-letnie, zapewnia schronienie, a także pożywienie większej różnorodności gatunków zwierząt oraz grzybów niż jakiekolwiek inne drzewo rosnące w Polsce. Z dębami związanych jest około 30 gatunków ptaków, 45 gatunków chrząszczy oraz ponad 200 gatunków motyli. Żołędzie stanowią istotne źródło pokarmu dla wielu zwierząt, natomiast stare drzewa pełnią funkcję kluczowych siedlisk dla organizmów saproksylicznych (wymagają martwego drewna jako środowiska życia lub pożywienia).

PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ ARBORETUM

Przypuszczalnie w czasach przeora Jerzego Schwengla w okolicach Kartuz nie było dębów szypułkowych o cechach zgodnych z opisem ich cech gatunkowych (lub też było ich niewiele) i dlatego napisał on: ,,przypuszczam, że tutaj różne gatunki dębów występują, lecz ja nie wiem, jak je odróżniać". Jakże trafne jest
do dzisiaj to spostrzeżenie sprzed 2,5 wieku. Także obecnie w lasach kaszubskich najczęściej występują dęby o cechach pośrednich pomiędzy cechami budowy owoców, liści
i kształtu pnia dębu szypułkowego i dębu bezszypułkowego.

Na ścieżce można zobaczyć z bliska kilka ponad 100-letnich dębów szypułkowych. Najgrubszy z nich ma pień z obwodem ok. 190 cm, a najwyższy wysokość 30 m.

Zdaniem współczesnych dendrologów najliczniej rosną w naszej części Europy mieszańce dębu szypułkowego i dębu bezszypułkowego, których cechy botaniczne i ekologiczne są nie zawsze dokładnie pośrednie. W Arboretum rosną przeważnie dęby - mieszańce o cechach więcej zbliżonych do dębu szypułkowego. Każdy okaz jest nieco inny i nic dziwnego, że miejscowi leśnicy określają te dęby nazwą zbiorową „dęby kaszubskie".

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak, Maciej Marciniak