Grab pospolity Carpinus betulus L.

Carpinus betulus – łac. carpinus „grab”, łac. betulus „podobny do brzozy pod pewnym względem”. Gatunek rodzimy.

Rodzina: Brzozowate (Betulaceae)

Najważniejsze cechy diagnostyczne

• kora gładka, ciemnoszara z jaśniejszymi, podłużnymi paskami
• blaszka liściowa harmonijkowato pofałdowana, na brzegu podwójnie piłkowana

Charakterystyka morfologiczna

Grab zwyczajny jest średniej wielkości drzewem liściastym osiągającym zazwyczaj 20-25 m wysokości. Tworzy gęstą, szeroką i wysoką koronę, która u starszych osobników przybiera charakterystyczny „miotlasty” pokrój. Pień jest zwykle krótki i nieregularnie żebrowany,
a powierzchnia kory wykazuje charakterystyczne podłużne bruzdy i fałdy. Kora młodych drzew jest gładka i popielatoszara, natomiast u starszych osobników pozostaje stosunkowo cienka, choć staje się bardziej chropowata, ciemnoszara z jaśniejszymi, podłużnymi paskami.

Liście są pojedyncze, podłużnie jajowate, ostro zakończone i podwójnie piłkowane. Bardzo charakterystyczną cechą jest harmonijkowato pofałdowana powierzchnia blaszki liściowej oraz wyraźnie zaznaczone równoległe nerwy. Jesienią liście przebarwiają się na żółto lub żółtobrunatno.

Grab jest gatunkiem jednopiennym o kwiatach rozdzielnopłciowych. Kwiaty pojawiają się w kwietniu i maju, równocześnie z rozwojem liści. Kwiaty męskie tworzą zwisające kotki, natomiast żeńskie zebrane są w niewielkie, luźne kwiatostany. Zapylanie odbywa się za pomocą wiatru (anemogamia). Owocem jest niewielki spłaszczony orzeszek otoczony trójklapową podsadką – skrzydełkiem, pełniącym funkcję aparatu lotnego. Owoce zebrane są w zwisające owocostany i rozsiewane przez wiatr (anemochoria). Gatunek bardzo dobrze odnawia się naturalnie zarówno z nasion, jak i poprzez odrosty.

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Naturalny zasięg grabu obejmuje znaczną część Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej oraz zachodnią część Azji. Występuje od Francji i Niemiec po Kaukaz, Azję Mniejszą i Iran. W Polsce jest gatunkiem pospolitym na całym niżu oraz w niższych położeniach górskich, osiągając zwykle granicę około 600 m n.p.m., a lokalnie nawet wyżej.

Grab pospolity preferuje siedliska żyzne, świeże i umiarkowanie wilgotne. Najlepiej rozwija się na glebach brunatnych, płowych oraz lessowych o znacznym udziale próchnicy i dobrej zasobności w wapń.

Carpinus betulus należy do najbardziej cienioznośnych rodzimych drzew liściastych Europy. Siewki mogą przez wiele lat utrzymywać się pod zwartym okapem lasu, oczekując na zwiększenie dostępu światła. Dzięki tej właściwości grab skutecznie odnawia się w grądach i często dominuje w niższych warstwach drzewostanu.

Charakteryzuje się on także dużą odpornością na cięcie i formowanie, co wynika z wysokiej zdolności do tworzenia nowych pędów. Cecha ta sprawia, że od wieków wykorzystywany jest do zakładania żywopłotów oraz formowanych szpalerów.

Fitocenozy

Grab pospolity jest jednym z najważniejszych gatunków budujących żyzne lasy liściaste Europy Środkowej. Szczególne znaczenie osiąga w grądach, gdzie często stanowi dominujący składnik warstwy drzew. Obecność grabu jest cechą diagnostyczną wielu postaci grądów środkowoeuropejskich i subatlantyckich.

Na Pomorzu Gdańskim jest podstawowym gatunkiem drzewiastym grądu subatlantyckiego (Stellario holosteae-Carpinetum betuli). Występuje również jako domieszka w żyznych buczynach i łęgach.

Dzięki gęstej koronie ogranicza dostęp światła do dna lasu, wpływając na skład gatunkowy runa oraz przebieg procesów regeneracyjnych w ekosystemie. Jego liście szybko ulegają rozkładowi, przyczyniając się do wzbogacania gleby w składniki pokarmowe.

Znaczenie gospodarcze

Drewno grabu należy do najtwardszych i najcięższych spośród rodzimych gatunków drzew Europy. Charakteryzuje się dużą gęstością, odpornością na ścieranie, jest trudno zapalne, daje się łatwo polerować i barwić. Drewno grabowe stosowano dawniej głównie na opał i do produkcji węgla drzewnego. W przeszłości wykorzystywane było również do wyrobu narzędzi i elementów maszyn odpornych na uderzanie i tarcie, takich jak: warsztaty tkackie, prasy do tłoczenia oleju, płozy do sań i części pojazdów konnych, urządzeń młynarskich, czy form odlewniczych. Specyficznym zastosowaniem drewna grabowego jest wyrób układów młoteczkowych w pianinach i fortepianach.

PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ W ABRORETUM

Grab pospolity to podstawowy gatunek występujący, obok dębu szypułkowego, w środkowo-europejskich i polskich lasach grądowych. Jerzy Schwengel pisał o grabach: ,,rosną na polach i w lasach jako grube krzaki, w lesie Somonino i Goręczyn są dużymi drzewami.”

W Arboretum rośnie niewiele starszych grabów, chociaż ich siewki są liczne. Najstarszy tutejszy grab ma pień o obwodzie ponad 1,5 m i wysokość 17 m.

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak, Maciej Marciniak