Klon jawor Acer pseudoplatanus L.

Acer pseudoplatanus – łac. acer „ostry”, gr. akeros „bezrogi”, pseudoplatanus „fałszywy platan”, gr. pseudes „fałszywy, zmyślony”, łac. platanus „platan”.

Gatunek rodzimy.

Rodzina: Mydleńcowate (Sapindaceae)

Charakterystyka morfologiczna

Klon jawor jest dużym drzewem liściastym osiągającym wysokość 30–40 m. Posiada szeroką, regularną i kopulastą koronę oraz prosty pień. U młodych osobników kora jest gładka i szarawa, natomiast u starszych drzew złuszcza się płatami, odsłaniając jaśniejsze warstwy tkanki korkowej (podobieństwo do platana).

Liście są dłoniasto klapowane, zwykle pięcioklapowe. Klapy mają zaokrąglone wierzchołki i ostre wcięcia między nimi.  Górna strona blaszki liściowej jest ciemnozielona, natomiast dolna wyraźnie jaśniejsza, sinozielona i matowa. Liście jesienią  pięknie przebarwiają się na żółto lub czerwono.

Klon jawor jest gatunkiem jednopiennym. Kwitnie wiosną, zwykle równocześnie z rozwojem liści lub krótko po ich  rozwinięciu. Kwiaty są drobne, zielonkawożółte i obfitują w nektar, stąd są owadopylne. Zebrane są w długie zwisające wiechy.  Owoce to oskrzydlone, wypukłe orzeszki. Dwa połączone ze sobą orzeszki tworzą skrzydlak. Ich skrzydełka ustawione są  prawie równolegle lub pod kątem ostrym.

Gatunki podobne

Do jawora podobny jest klon zwyczajny, który odróżnia się wyraźnie ostro zakończonymi klapami liścia oraz obecnością soku mlecznego w ogonku liściowym, a także dwa płaskie orzeszki w skrzydlaku ustawione są prawie w linii prostej.

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Naturalny zasięg jawora obejmuje znaczną część Europy Środkowej i Południowej. W Polsce Acer pseudoplatanus naturalnie rośnie głównie w górach i na południu niżu. Na Pomorzu został sztucznie wprowadzony przez człowieka. Nadaje się bardzo dobrze do rejonów nadmorskich, gdyż jest odporny na działanie silnych wiatrów. Często jest sadzony jako drzewo parkowe, alejowe i ozdobne.

Jawor preferuje siedliska żyzne, świeże i wilgotne. W porównaniu z klonem zwyczajnym wykazuje większe wymagania wilgotnościowe i częściej występuje w miejscach chłodniejszych.

Jest gatunkiem umiarkowanie cienioznośnym. W młodym wieku dobrze znosi zacienienie, jednak do osiągnięcia pełnego rozwoju wymaga dostępu światła. Wyróżnia się stosunkowo dużą odpornością na niskie temperatury i jednocześnie źle toleruje długotrwałe susze.

Gatunek obficie odnawia się naturalnie, szczególnie w żyznych i umiarkowanie wilgotnych siedliskach leśnych. Młode osobniki dobrze znoszą częściowe zacienienie, co sprzyja ich utrzymywaniu się pod okapem drzewostanu.

Fitocenozy

Klon jawor jest ważnym składnikiem wielu zbiorowisk leśnych związanych z żyznymi siedliskami. W górach razem z bukiem i jodłą stanowi ważny składnik lasów regla dolnego (żyznej buczyny karpackiej Dentario glandulosae-Fagetum i żyznej buczyny sudeckiej Dentario enneaphylli-Fagetum) oraz współtworzy jaworzyny górskie, natomiast na niżu pojawia się jako domieszka w grądach i żyznych buczynach.

Na Pomorzu Gdańskim jawor jest jednym z gatunków występujących w domieszce w żyznej buczynie niżowej (Galio odorati-Fagetum), grądzie subatlantyckim (Stellario holosteae-Carpinetum betuli) oraz łęgu jesionowo-olszowym (Fraxino-Alnetum).

Znaczenie gospodarcze

Drewno jaworu charakteryzuje się jasną barwą (prawie białą), jednorodną strukturą oraz wysokimi walorami technicznymi. Znajduje zastosowanie w meblarstwie, stolarstwie artystycznym, produkcji oklein, instrumentów muzycznych oraz elementów dekoracyjnych. Jawor pełni także istotną funkcję krajobrazową i ochronną. Dzięki rozbudowanemu systemowi korzeniowemu stabilizuje stoki, ogranicza erozję oraz uczestniczy w retencji wody w ekosystemach leśnych.

PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ ARBORETUM

Na trasie ścieżki spotkać można dorosłe, około 100-letnie jawory. W Arboretum jawory rosną równie dobrze jak, w lasach zboczowych regla dolnego w górach, bo też klimat Kaszub ma wiele cech podobnych do klimatu, np. Beskidu Śląskiego. Powstałe z samosiewu kilku i kilkunastoletnie jawory rosną kępowo w pobliżu ścieżki, równie często jak młode buki. Najgrubsze, tutejsze jawory mają nieco ponad 1, 7 m obwodu i wysokość 27 m.

Na terenie tutejszego Arboretum można spotkać jawora „czerwonolistnego”' (Acer pseudoplatanus L. 'Atropurpureum') jest to odmiana pojawiająca się samorzutnie, choć rzadko. Piękno tej odmiany ujawnia się, zwłaszcza przy oglądaniu z dołu, pod światło, gdyż liście od spodu mają intensywnie purpurowo-czerwony kolor. Jawor w odmianie czerwonolistnej, rosnący w Arboretum, jest jeszcze młodym, ok. 40-letnim drzewem o wysokości 22 m, z pniem o obwodzie ok. 70 cm.

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak, Maciej Marciniak