Klon zwyczajny Acer platanoides L.

Acer platanoides – łac. acer „ostry”, gr. akeros „bezrogi”, łac. platanoides „pokrewny z platanem, zbliżony do platanu”, łac. platanus „platan”, łac. -ides – przyrostek oznaczający zbliżenie, pokrewieństwo. Gatunek rodzimy.

Rodzina: Mydleńcowate (Sapindaceae)

Najważniejsze cechy diagnostyczne

• klapy liścia z ostro zakończonymi wierzchołkami i zaokrąglonymi zatokami
• dwa płaskie orzeszki w skrzydlaku połączone ze sobą prawie w linii prostej

Charakterystyka morfologiczna

Klon zwyczajny jest drzewem rozłożystym, o koronie okrągławej lub przyjmującej kształt parasola. Osiąga wysokość ok. 30 m. oraz posiada masywny pień. Młoda kora jest gładka i szarawa, natomiast u starszych drzew staje się ciemnoszara i podłużnie spękana.

Liście są dłoniasto klapowane, najczęściej pięcio- lub siedmioklapowe, o ostro zakończonych klapach i długich ogonkach liściowych. Charakterystyczną cechą diagnostyczną gatunku jest obecność mlecznego soku wypływającego po przerwaniu ogonka liściowego. Jesienią liście przebarwiają się na intensywnie żółte, pomarańczowe lub czerwonawe barwy.

Klon zwyczajny jest gatunkiem jednopiennym. Kwitnie bardzo wcześnie, zwykle w kwietniu i na początku maja, przed rozwojem liści. Kwiaty są one drobne, żółtozielone, zebrane w duże wzniesione kwiatostany - baldachogrona. Zawierają dużo nektaru, dlatego też chętnie odwiedzają je pszczoły. Z początkiem października dojrzewają owoce klonu, mające postać dwóch, połączonych płaskich orzeszków z szeroko rozstawionymi skrzydełkami, niemal w linii prostej. Dzięki skrzydełkom nasiona rozsiewane są przez wiatr (anemochoria), co umożliwia skuteczną kolonizację nowych siedlisk. Gatunek charakteryzuje się wysoką zdolnością naturalnego odnawiania i często tworzy liczne samosiewy.

Gatunki podobne

Do klonu zwyczajny podobny jest klon jawor, który odróżnia się zaokrąglonymi wierzchołkami klap liścia oraz brakiem soku mlecznego w ogonku liściowym, a także dwa płaskie orzeszki w skrzydlaku ustawione są pod kątem ostrym.

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Naturalny zasięg klonu zwyczajnego obejmuje głównie Europę Środkową i Wschodnią, Bałkany, Kaukaz oraz część Azji Zachodniej. W Polsce gatunek występuje powszechnie na całym niżu oraz w niższych położeniach górskich, będąc jednym z najbardziej rozpowszechnionych drzew liściastych w kraju. Jest często sadzony jako drzewo ozdobne w zieleni miast i na wsiach, a także przy drogach, zwłaszcza na Pomorzu i Kaszubach.

Klon zwyczajny preferuje siedliska żyzne, świeże i umiarkowanie wilgotne. Jest gatunkiem umiarkowanie cienioznośnym. Młode osobniki mogą rozwijać się pod osłoną drzewostanu, natomiast osobniki dorosłe najlepiej rosną przy dobrym dostępie światła. Gatunek wyróżnia się odpornością na mróz, silny wiatr oraz zanieczyszczenie powietrza.

Fitocenozy

Klon zwyczajny jest częstym składnikiem żyznych lasów liściastych. Występuje przede wszystkim w grądach, żyznych buczynach, łęgach oraz w zboczowym lesie klonowo-lipowym (Aceri platanoidis-Tilietum platyphylli).

Na Pomorzu Gdańskim występuje w domieszce w drzewostanach grądu subatlantyckiego (Stellario holosteae-Carpinetum betuli), żyznej buczyny niżowej (Galio odorati-Fagetum) oraz łęgu jesionowo-olszowego (Fraxino-Alnetum). Dzięki szybko rozkładającej się ściółce liściowej gatunek przyczynia się do wzbogacania gleb w związki mineralne i przyspiesza obieg materii organicznej w ekosystemach leśnych.

Znaczenie gospodarcze

Drewno klonu zwyczajnego jest cenionym surowcem drzewnym. Charakteryzuje się jasnym zabarwieniem, dużą twardością jest wytrzymałe i mało kurczliwie - gdy po zmoczeniu wysycha, tylko nieznacznie zmienia swoje rozmiary. Dlatego chętnie wykorzystywane jest do budowy instrumentów muzycznych i kijów bilardowych, a także mebli czy elementów dekoracyjnych.

 Bywa często sadzony przy drogach i ulicach. Ze względu na odporność na warunki miejskie klon zwyczajny odgrywa również istotną rolę w kształtowaniu zieleni miejskiej, poprawiając mikroklimat, ograniczając zapylenie powietrza i zwiększając retencję wód opadowych.

PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ W ARBORETUM

Przeor Kartuzów - Jerzy Szwengel tak opisywał ten gatunek: „[przyp. tłumacza: użyta tutaj nazwa Lienbaum ? jest nazwą typową dla regionu Szwabii], występuje przy murach klasztornych; w lasach nie spotyka się go zbyt często”.

Najokazalszy klon zwyczajny, rosnący w pobliżu ścieżki, ma pień o obwodzie ponad
2 m i wysokość ok. 27 m.

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak,

Maciej Marciniak