Bez czarny Sambucus nigra L.

Sambucus nigra – łac. sambuca (starożytny instrument muzyczny – rodzaj fletu, piszczałki, pędy bzu nadawały się do robienia z nich prostych fletów i gwizdków), łac. nigrum – czarny.

Gatunek rodzimy.

Rodzina: Piżmaczkowate (Adoxaceae)

Najważniejsze cechy diagnostyczne

• pęd wypełniony białym rdzeniem
• dojrzały owoc pestkowiec jest w kolorze fioletowoczarnym
• specyficzny zapach

Charakterystyka morfologiczna

Bez czarny jest dużym krzewem lub niewielkim drzewem osiągającym zwykle 3-7 m wysokości, wyjątkowo do 10-12 m. Tworzy szeroką, nieregularną, silnie rozgałęzioną koronę. Młode pędy są zielone, później są jasnobrunatne, z dużymi przetchlinkami. Charakterystyczną cechą gatunku jest biały, miękki rdzeń wypełniający wnętrze pędów.

Liście są nieparzystopierzaste, złożone zwykle z 5-7 piłkowanych listków. U nasady liścia i listków występują miodniki, wabiące głównie mrówki. Liście po roztarciu wydzielają charakterystyczny, intensywny zapach. Jesienią przebarwiają się na żółto.

Kwiaty są drobne, kremowobiałe, promieniste, pięciokrotne i silnie pachnące. Zebrane są w duże, płaskie baldachogrona osiągające 15-20 cm średnicy. Bez czarny kwitnie od maja do lipca, najintensywniej w czerwcu, wówczas liście są już w pełni rozwinięte. Kwiaty zapylane są przez liczne owady, zwłaszcza muchówki, błonkówki i chrząszcze. Owocami są kuliste, fioletowoczarne pestkowce zebrane w zwisające owocostany. Dojrzewają pod koniec lata i wczesną jesienią. Rozsiewanie odbywa się głównie przez ptaki zjadające owoce (endozoochoria).

Gatunki podobne

Do bzu czarnego (Sambucus nigra) podobny jest bez koralowy (Sambucus racemosa), który posiada pomarańczowy rdzeń w pędach oraz dojrzałe owoce są koloru czerwonego.

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Bez czarny jest szeroko rozpowszechniony niemal w całej Europie (z wyjątkiem części północnej i wschodniej), w południowo-zachodniej Azji oraz w północnej Afryce. Gatunek ten zawleczony został także do wschodniej części Ameryki Północnej, południowej Australii i na Nową Zelandię, a także do wschodnich Chin. W Polsce występuje na całym obszarze kraju od nizin po niższe położenia górskie.

Bez czarny preferuje gleby żyzne i umiarkowanie wilgotne, zasobne w azot, fosfor i wapń. Dobrze rozwija się zarówno na stanowiskach słonecznych, jak i lekko zacienionych. Charakteryzuje się znaczną odpornością na mróz i okresowe susze.

Fitocenozy

Bez czarny jest ważnym składnikiem zbiorowisk okrajkowych, zaroślowych i leśnych. W wielu przypadkach stanowi jeden z pierwszych krzewów pojawiających się w procesie sukcesji wtórnej.

Na Pomorzu Gdańskim bez czarny należy do stałych składników zarośli, obrzeży lasów i jest składnikiem fitocenoz w dolinach rzecznych. Często spotykany jest także przy drogach, w parkach, na nieużytkach oraz w sąsiedztwie osiedli ludzkich.

Znaczenie gospodarcze

Bez czarny jest jednym z najważniejszych europejskich gatunków roślin użytkowych o właściwościach leczniczych. Kwiaty i owoce są wykorzystywane w farmacji, zielarstwie oraz przemyśle spożywczym. Są powszechnie stosowane do produkcji soków, syropów, win, nalewek, galaretek i dżemów.

W ekologii gatunek ma wyjątkowe znaczenie biocenotyczne. Kwiaty dostarczają pokarmu owadom zapylającym, natomiast owoce są ważnym jesiennym i zimowym źródłem pokarmu dla wielu gatunków ptaków.

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak, Maciej Marciniak