Sorbus torminalis – łac. tormina „bóle kolkowe” (ze względu zastosowanie owoców w medycynie ludowej).

Gatunek podlega ochronie prawnej. Gatunek rodzimy.

Rodzina: Różowate (Rosaceae)

Najważniejsze cechy diagnostyczne

• liść pojedynczy, głęboko klapowany, twardy, o metalicznym połysku od góry
• owoc jest kulisty lub jajowaty, początkowo czerwono-żółty, w miarę dojrzewania ciemnieje do brązowego z jasnymi kropkami

Charakterystyka morfologiczna

 Jarząb brekinia jest drzewem osiągającym zwykle 15-25 m wysokości. Należy do największych przedstawicieli rodzaju Sorbus występujących w Polsce. Korona jest szeroka, gęsta i regularna. Pień jest prosty i pokryty ciemnobrązową lub szarobrunatną korą łuszczącą się charakterystycznie w prostokątne płytki. Młode pędy są oliwkowoszare, starsze – oliwkowobrązowe.

Liście są pojedyncze, szerokojajowate, twarde i sztywne, z 3-5 parami głębokich, zaostrzonych klap. Wierzchnia strona blaszki jest ciemnozielona, o metalicznym połysku, od spodu jaśniejsza. Jesienią liście przebarwiają się niezwykle efektownie na kolor brązowy lub brunatnoczerwony.

Jarząb brekinia jest gatunkiem jednopiennym, kwitnącym od maja do czerwca. Kwiaty są drobne, białe, owadopylne, zebrane w duże podbaldachy. Owoc jest kulisty lub jajowaty, początkowo czerwono-żółty, w miarę dojrzewania ciemnieje do brązowego z jasnymi kropkami (przetchlinki). Pierwsze owocowanie rozpoczyna się zwykle po osiągnięciu wieku około 15 lat, zazwyczaj co 3 lata.

Gatunki podobne

            Jarzęba brekinię można pomylić z dębem czerwonym (Quercus rubra) ze względu na pokrój liści i ich przebarwianie się jesienią, więc warto zwrócić uwagę na owoce, jeśli występują, gdyż one dają możliwość prawidłowej identyfikacji gatunku.

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Jarząb brekinia występuje w znacznej części Europy, północnej Afryce i południowo-zachodniej Azji. W Polsce osiąga północno-wschodnią granicę zwartego zasięgu. Jest gatunkiem rzadkim. Występuje głównie w zachodniej i południowej części kraju.

Jarząb brekinia preferuje gleby żyzne, umiarkowanie wilgotne i bogate w wapń. Należy do gatunków światłożądnych. Najlepiej rozwija się na stanowiskach ciepłych, słonecznych oraz osłoniętych od silnych wiatrów. Nie toleruje natomiast długotrwałego zacienienia, co ogranicza jego zdolność do odnawiania się pod zwartym okapem drzewostanu. Jest on także mało odporny na surowe warunki klimatyczne, gdyż może przemarzać.

Fitocenozy

Jarząb brekinia jest gatunkiem charakterystycznym dla ciepłolubnych lasów liściastych Europy Środkowej. Najczęściej związany jest z grądami i termofilnymi dąbrowami.

Na Pomorzu Gdańskim należy do najrzadszych rodzimych drzew liściastych. Jako gatunek domieszkowy może występować w dąbrowach z klasy Quercetea robori-petraeae i lasach dębowo-grabowych (Tilio cordatae-Carpinetum betuli, Galio sylvatici-Carpinetum betuli, Stellario holosteae-Carpinetum betuli).

Znaczenie gospodarcze

Drewno jarzębu brekinii jest ciężkie, twarde, w kolorze czerwonobrązowym. Wykorzystywane było tradycyjnie w stolarstwie artystycznym, tokarstwie czy produkcji instrumentów pomiarowych.

Ma znaczenie ekologiczne, gdyż kwiaty dostarczają pokarmu owadom zapylającym, natomiast owoce są cennym źródłem pokarmu dla ptaków i drobnych ssaków.

Autorzy fotografii:

Maciej Gdaniec, Maciej Marciniak