Fraxinus excelsior – łac. fraxinus, gr. phraxis „ogrodzenie, płot” (od sposobu użytkowania rośliny) lub łac. frango „łamię” (odniesienie do łupliwości drewna), łac. excelsus „wyniosły” (podkreślenie okazałych rozmiarów drzewa).

Gatunek rodzimy.

Rodzina: Oliwkowate (Oleaceae)

Najważniejsze cechy diagnostyczne

• charakterystyczne w kształcie „kopytka” czarne lub ciemnobrązowe pąki liściowe
• owoc to pojedynczy, podłużny i spłaszczony orzeszek ze skrzydełkiem

Charakterystyka morfologiczna

Jesion wyniosły osiąga zwykle 30-40 m wysokości, a wyjątkowo nawet 45 m. Tworzy prosty pień oraz luźną, wysoko osadzoną koronę o kształcie jajowatym lub stożkowatym. Kora młodych drzew jest gładka, szarozielona lub popielatoszara, natomiast u starszych okazów staje się ciemnobrunatna, głęboko spękana i bruzdowana. Cechą diagnostyczną gatunku są duże, czarne pąki zimowe dobrze widoczne na pędach. 

Liście ułożone naprzeciwległe, są nieparzystopierzasto. Składają się zwykle z 7-15 lancetowatych, ostro zakończonych listków o piłkowanych brzegach. Rozwijają się stosunkowo późno wiosną i często opadają jesienią jeszcze zielone lub słabo przebarwione.

Jesion wyniosły kwitnie wczesną wiosną, od kwietnia do maja, przed rozwojem liści. Kwiaty są drobne, niepozorne, pozbawione korony i zebrane w wiechowate kwiatostany. Mogą być jedno- lub obupłciowe. Zapylanie odbywa się głównie za pomocą wiatru. Owocem jest jednonasienny orzeszek, który dzięki błoniastemu skrzydełku rozsiewany jest przez wiatr. Owoce często pozostają na drzewach przez całą zimę.

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Jesion wyniosły występuje niemal w całej Europie oraz część Azji Zachodniej. Gatunek występuje od Wysp Brytyjskich, północnej Hiszpanii i południowej Skandynawii po zachodnią Rosję, Kaukaz i Zakaukazie. W Polsce jest szeroko rozpowszechniony na całym obszarze kraju, a w rejonach górskich do 800 m n.p.m.

Jesion wyniosły ma duże wymagania glebowe - preferuje siedliska żyzne, próchniczne, umiarkowanie wilgotne lub wilgotne. Najlepiej rozwija się na madach rzecznych, glebach brunatnych oraz czarnych ziemiach. Gatunek ten dobrze znosi okresowe zalewy, jednak źle reaguje na długotrwałe stagnowanie wody, ostre mrozy i spóźnione przymrozki.

Fitocenozy

Jesion wyniosły jest jednym z najważniejszych gatunków drzew budujących żyzne lasy liściaste Europy Środkowej. W Polsce stanowi charakterystyczny składnik łęgów, grądów i żyznych buczyn.

Na Pomorzu Gdańskim szczególne występuje w dolinach rzecznych, gdzie jest jednym z dominujących gatunków warstwy drzew w łęgach głównie jesionowo-olszowych (Fraxino-Alnetum), wiązowo-jesionowych (Ficario-Ulmetum minoris) oraz subatlantyckim grądzie (Stellario holosteae-Carpinetum betuli).

Znaczenie gospodarcze

Drewno jesionu należy do najcenniejszych krajowych gatunków drewna. Właściwości drewna są różne i zależne od szerokości przyrostów rocznych, a te od warunków siedliskowych. Drewno okazów rosnących w zwarciu, zwłaszcza w górach jest stosunkowo miękkie i łatwe w obróbce. Natomiast drewno pochodzące z drzew rosnących pojedynczo, szczególnie nad rzekami lub w parkach, jest twarde i wytrzymałe. Drewno jesionowe jest ciężkie, dość łatwe w obróbce i pod względem właściwości przypomina drewno dębowe.

Dawniej drewno jesionowe było wykorzystywane jako materiał do wyrobu lanc i broni rycerskiej, ale też pojazdów konnych, tj. bryk, powozów, dyliżansów, a także kół armatnich, wagonów kolejowych czy wyposażenia luksusowych samochodów. Z drewna jesionu budowano też urządzenia w przemyśle spożywczym i chemicznym, jak: prasy do wytłaczania soków z owoców oraz kadzie. Ciekawostką jest, że w pierwszych samolotach żebrowania skrzydeł i konstrukcje śmigieł oraz płozy (w samolotach latających na terenami arktycznymi) wykonywano z drewna jesionowego.

Współcześnie drewno jesionu ma zastosowanie w meblarstwie, stolarstwie, produkcji parkietów, sprzętu sportowego, np. nart, kijów do hokeja i rakiet tenisowych. Często służy do budowy pokładów jachtów, a nawet całych jednostek pływających.

PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ W ARBORETUM

O jesionie wyniosłym pisał w XVIII w. Jerzy Schwengel: ,,jesion rośnie w pobliżu klasztoru często".  Najstarsze, ponad 100-letnie jesiony wyniosłe rosnące w Arboretum, mają pnieo obwodzie do 2 m i wysokość do 33 m. Wyrosłe z ich nasion młode, niewysokie jesiony najlepiej rozwijają się w Arboretum, w miejscach wystarczająco wilgotnych, lecz niezabagnionych.

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak, Maciej Marciniak