Corylus avellana – gr. kórys (κόρυς) „hełm” (odniesienie do kształtu i twardości orzecha), avellana – wywodzi się od nazwy starożytnego miasta Abella (obecnie Avellino, w regionie Kampania we Włoszech), słynącego w starożytności z obfitych upraw i handlu orzechami laskowymi (nux abellana – orzech z Abelli).

Gatunek rodzimy.

Rodzina: Brzozowate (Betulaceae)

Najważniejsze cechy diagnostyczne

• gładka, szarobrunatna, z charakterystycznymi poziomymi kreskami (przetchlinkami)
• orzech o gładkiej, brunatnej łupinie, otoczony jest charakterystyczną zieloną okrywą 

Charakterystyka morfologiczna

Leszczyna pospolita jest dużym, wielopiennym krzewem osiągającym zwykle 3-6 m wysokości, rzadziej przyjmującym postać niewielkiego drzewa dorastającego do 8 m. Tworzy szeroką, gęstą koronę oraz liczne odrośla korzeniowe.

Kora jest gładka, szarobrązowa, z wyraźnymi przetchlinkami w formie poziomych kresek. Młode pędy są omszone, później stają się nagie i przybierają szarobrązowe zabarwienie.

Liście są pojedyncze, szeroko jajowate lub niemal okrągłe, z sercowatą nasadą i wyraźnie podwójnie piłkowanym brzegiem. Liście są obustronnie owłosione, od góry matowozielone. Jesienią przebarwiają się na żółto lub żółtobrązowo.

Leszczyna jest gatunkiem jednopiennym, rozdzielnopłciowym, lecz kwiaty męskie i żeńskie rozwijają się na tym samym osobniku. Najbardziej charakterystyczną cechą gatunku są kwiatostany męskie w postaci zwisających żółtych kotek o długości ok. 5 cm. Kwiaty żeńskie są bardzo niepozorne, ukryte w pąkach, z których widoczne są jedynie czerwone znamiona słupków. Należy do najwcześniej kwitnących roślin drzewiastych Polski rozpoczyna się w lutym (a przy ciepłych zimach nawet w styczniu), na długo przed wypuszczeniem liści. Gatunek zapylany jest przez wiatr (anemogamia). Owocem jest jednonasienny orzech o gładkiej, brunatnej łupinie,  otoczony jest charakterystyczną zieloną okrywą utworzoną przez zrośnięte podkwiatki. Orzechy występują pojedynczo lub po kilka w skupieniach. Dojrzewają od września do października, obficiej co 2-3 lata. Rozprzestrzenianie nasion odbywa się głównie dzięki zwierzętom (zoochoria), zwłaszcza wiewiórkom, dzikom oraz ptakom gromadzącym zapasy pokarmu (np. sójka, orzechówka, dzięcioły), dzięki nim leszczyna kolonizuje nowe siedliska. Ponadto rozmnaża się również bardzo efektywnie wegetatywnie poprzez odrosty korzeniowe i pniowe, co sprzyja tworzeniu rozległych kęp.

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Naturalny zasięg leszczyny obejmuje niemal całą Europę, Azję Mniejszą oraz Kaukaz. W Polsce jest gatunkiem pospolitym zarówno na niżu, jak i w górach po regiel dolny.

Leszczyna wykazuje stosunkowo szeroką amplitudę ekologiczną. Najlepiej rozwija się na glebach żyznych, świeżych i próchnicznych. Jest gatunkiem umiarkowanie cienioznośnym. Często występuje pod okapem lasu, gdzie tworzy warstwę podszytu. W silnym ocienieniu dobrze przeżywa, jednak produkuje mniej owoców. Nie toleruje długotrwałego zalewania i gleb silnie podmokłych.

Fitocenozy

Leszczyna jest jednym z podstawowych gatunków budujących warstwę podszytu w żyznych lasach liściastych Europy Środkowej. Szczególnie często występuje w grądach, buczynach i lasach mieszanych.

Jest jednym z najczęściej spotykanych krzewów leśnych w kraju. Rośnie w lasach liściastych, mieszanych, zaroślach śródpolnych, na obrzeżach lasów, w dolinach rzecznych oraz na nasłonecznionych zboczach. Na Pomorzu Gdańskim leszczyna należy do najczęstszych składników podszytu zwłaszcza  grądu subatlantyckiego (Stellario holosteae-Carpinetum betuli).

Znaczenie gospodarcze

Drewno leszczynowe jest lekkie, elastyczne i łatwe w obróbce. Dawniej wykorzystywano je do wyrobu lasek, wędek, koszy oraz narzędzi gospodarskich.

Największe znaczenie gospodarcze leszczyny związane jest z produkcją orzechów laskowych, które należą do najważniejszych gospodarczo nasion drzew i krzewów strefy umiarkowanej. Są bogate w tłuszcze, białka, witaminy oraz składniki mineralne.

Leszczyna należy do najważniejszych gatunków biocenotycznych podszytu. Jej kwiaty dostarczają wczesnowiosennego pyłku, a owoce stanowią ważne źródło pokarmu dla zwierząt. Gęste zarośla zapewniają schronienie oraz miejsca lęgowe wielu gatunkom ptaków.

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak, Maciej Marciniak