Olsza czarna Alnus glutinsa (L.) Gaertn.

Alnus glutinosa – łac. alnus „olsza”, łac. gluten „klej” (nawiązanie do lepkich w dotyku młodych pędów, pąków i liści olszy czarnej).

Gatunek rodzimy.

Rodzina: Brzozowate (Betulaceae)

Najważniejsze cechy diagnostyczne

• kora szaroczarna, pękająca
• blaszka liściowa na szczycie ucięta
• owoce to wąsko oskrzydlone orzeszki, które znajdują się w silnie zdrewniałych, czarnych owocostanach, przypominających wyglądem małe szyszki

Charakterystyka morfologiczna

Olsza czarna jest zazwyczaj średniej wielkości drzewem liściastym osiągającym zwykle 20-30 m wysokości, sporadycznie 35-40 m. Pień jest prosty, a w jego dolnej części często tworzą się pędy odroślowe. Korona jest luźna i rozłożysta.

Kora młodych osobników jest gładka i ciemnobrunatna. Z wiekiem staje się ciemnoszara lub niemal czarna oraz spękana w charakterystyczne płytki. Jej nazwa pochodzi od ciemnej kory, która dawniej służyła do farbowania materiałów na czarno.

Liście są okrągławe lub odwrotnie jajowate w zarysie, na brzegu piłkowane. Charakterystyczną cechą diagnostyczną jest tępy lub lekko wycięty wierzchołek blaszki liściowej. Liście są błyszczące, ciemnozielone i często lepkie w młodości. Jesienią zwykle nie przebarwiają się wyraźnie i opadają jeszcze zielone. 

Olsza czarna jest gatunkiem jednopiennym, czyli kwiaty męskie i żeńskie rozwijają się na tym samym osobniku. Kwitnienie następuje bardzo wcześnie, zwykle od lutego do kwietnia, jeszcze przed rozwojem liści. Kwiaty męskie tworzą długie, zwisające kotki, natomiast żeńskie są krótkie i jajowate. Po zapyleniu kotki żeńskie drewnieją, początkowo są zielone, a następnie ciemnieją tworząc charakterystyczne czarne owocostany przypominające niewielkie 2 centymetrowe szyszki. Owocem jest drobny oskrzydlony orzeszek rozsiewany przez wiatr i wodę. Nasiona dojrzewają jesienią, natomiast wysiewają się najczęściej zimą i wczesną wiosną.

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Olsza czarna występuje niemal w całej Europie, zachodniej Azji oraz północno-zachodniej Afryce. W Polsce olsza czarna jest gatunkiem pospolitym na całym niżu oraz w niższych położeniach górskich do 550 m n.p.m. Szczególnie licznie występuje w dolinach rzecznych, na obrzeżach jezior oraz terenach bagiennych.

Olsza czarna jest jednym z najbardziej higrofilnych gatunków drzew występujących w Polsce. Preferuje gleby próchniczne, torfowe torfowisk niskich, murszowe oraz mady rzeczne. Najlepiej rośnie się na siedliskach wilgotnych, podmokłych i bagiennych, często okresowo zalewanych. W przeciwieństwie do większości drzew liściastych osiąga optymalny rozwój na siedliskach o bardzo wysokiej wilgotności podłoża. Dobrze znosi wysoki poziom wód gruntowych. Jest gatunkiem światłożądnym, szybko rosnącym i pionierskim, skutecznie kolonizującym tereny podmokłe oraz zdegradowane siedliska bagienne.

Fitocenozy

Olsza czarna należy do najważniejszych gatunków kształtujących ekosystemy mokradłowe Europy Środkowej. Jest gatunkiem dominującym w bagiennych lasach liściastych, tzw. olsach oraz istotnym składnikiem łęgów.

Na Pomorzu Gdańskim jest dominantem w drzewostanie olsu porzeczkowego (Ribeso nigri-Alnetum) i torfowcowego (Sphagno squarrosi-Alnetum) oraz łęgów w dolinach niedużych cieków, w tym łęgu jesionowo-olszowego (Fraxino-Alnetum). Gatunek ten na nieużytkowanych podmokłych łąkach i terenach bagiennych często inicjuje proces sukcesji w kierunku tworzenia się nowych zbiorowisk leśnych.

Znaczenie gospodarcze

Drewno olszy tuż po ścięciu jest białe, a na powietrzu zmienia kolor na pomarańczowo-czerwony. Pod względem właściwości jest ono stosunkowo lekkie, miękkie, bardzo łatwo łupliwe i kruche. Szczególną cechą drewna olszowego jest jego wysoka trwałość jeśli jest zanurzone w wodzie. Wówczas przybiera barwę brunatnoczerwoną i kamienieje. Dzięki tym właściwościom było wykorzystywane w budownictwie hydrotechnicznym, fundamentach mostów i przystani, konstrukcjach wodnych oraz pali do umacniania brzegów. Drewno olszy czarnej, ze względu na łatwą obróbkę, miało zastosowanie do wyrobu przedmiotów frezowanych i toczonych, np. gospodarstwa domowego, zabawek czy części przyrządów laboratoryjnych, a także pudełek do cygar. Z tego drewna chętnie korzystali snycerze, którzy wykonywali z niego, m.in. ozdobne figury na dziobach żaglowców. Ze względu na łatwość barwienia drewna olszowego wykorzystywane było w stolarstwie artystycznym do imitacji drewna gatunków egzotycznych, np. hebanu i mahoniu.

Olsza czarna stabilizuje brzegi cieków wodnych, ogranicza procesy erozyjne oraz poprawia żyzność siedlisk dzięki wiązaniu azotu atmosferycznego. Tworzy również cenne siedliska dla wielu gatunków ptaków, owadów, porostów i grzybów związanych z mokradłami.

PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ W ARBORETUM

Przeor Jerzy Schwengel trafnie rozpoznał właściwości ekologiczne tego gatunku i napisał: ,,olsze (rosną) na mokrych stanowiskach, przy wszystkich jeziorach, rzekach i potokach”. Na ścieżce najokazalsze olsze również rosną przy brzegu potoku Gwiazdnicowego. Najwyższa z nich, około 100-letnia, ma 32 m wysokości. 

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak,

Maciej Marciniak