Ulmus glabra – łac. ulmus „wiąz”, łac. glabra „gładki” (nawiązanie do nieowłosionych pędów).

Gatunek rodzimy.

Rodzina: Wiązowate (Ulmaceae)

Najważniejsze cechy diagnostyczne

• blaszka liściowa słabo asymetryczna i silnie szorstka z wierzchu
• owoce to orzeszki otoczone błonkowatymi skrzydełkami z nasionem umieszczonym w środku owocu

Charakterystyka morfologiczna

Wiąz górski jest dużym drzewem liściastym osiągającym zwykle 25-40 m wysokości. Tworzy szeroką, gęstą koronę, często o nieregularnym zarysie. Kora młodych drzew jest gładka i brunatnoszara, natomiast wraz z wiekiem staje się coraz bardziej spękana i bruzdowana.

Liście są szerokojajowate lub odwrotnie jajowate z charakterystycznie asymetryczną nasadą blaszki liściowej oraz bardzo szorstką powierzchnia górnej strony liścia. Brzegi są podwójnie piłkowane, a unerwienie silnie zaznaczone. Jesienią liście przebarwiają się na żółto.

Wiąz górski kwitnie bardzo wcześnie, zwykle w marcu lub kwietniu, jeszcze przed rozwojem liści. Kwiaty są obupłciowe, niepozorne, pozbawione płatków korony i zebrane w kuliste pęczki. Zapylanie odbywa się za pośrednictwem wiatru (anemogamia). Owocem jest orzeszek otoczony błonkowatymi skrzydełkami (skrzydlak) z pojedynczym nasionem umieszczonym centralnie w środku długości owocu. Owoce dojrzewają szybko, zwykle już późną wiosną, i są rozsiewane przez wiatr (anemochoria).

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Naturalny zasięg wiązu górskiego obejmuje znaczną część Europy oraz zachodnią Azję. Gatunek występuje od Wysp Brytyjskich i południowej Skandynawii po Kaukaz i Azję Mniejszą. Jego zasięg obejmuje zarówno obszary nizinne, jak i górskie, nawet do wysokości około 1500 m n.p.m. W Polsce wiąz górski występuje głównie na terenach wyżynnych i górskich, ale spotykany jest również na niżu.

Wiąz górski preferuje siedliska żyzne, wilgotne i zasobne w składniki pokarmowe. Najlepiej rozwija się na glebach gliniastych. Występuje zarówno w dolinach rzecznych, jak i na wilgotnych zboczach dolin oraz wąwozów. Gatunek dobrze znosi wysoką wilgotność powietrza i umiarkowane zacienienie, a nie toleruje długotrwałego podtopienia czy silnego zabagnienia.

Fitocenozy

Wiąz górski jest ważnym składnikiem żyznych lasów liściastych. W południowej Polsce wchodzi w skład drzewostanu górsko-podgórskich zboczowych lasów lipowo-jaworowych (Tilio platyphyllis-Acerion pseudoplatani). Na niżu, w tym na Pomorzu Gdańskim jest gatunkiem domieszkowym w łęgach, np. jesionowo-wiązowych (Ficario-Ulmetum minoris), czy subatlantyckim grądzie (Stellario holsteae-Carpinetum betuli).

Znaczenie gospodarcze

Drewno wiązu górskiego jest twarde, elastyczne i odporne na ścieranie. W przeszłości wykorzystywano je do produkcji mebli, elementów stolarki budowlanej, konstrukcji wodnych, narzędzi oraz wyrobów kołodziejskich. Dzięki dużej odporności na działanie wody drewno wiązowe było cenione w budownictwie hydrotechnicznym.

PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ W ARBORETUM

Kolejne pokolenia drzew tego gatunku rozmnażają się i rosną na Kaszubach od tysiącleci. Jednak wiązów górskich, ponad 50-letnich, jest tutaj mało. Niszczy je bowiem tzw. holenderska choroba wiązów, która dotarła do nas z Azji Wschodniej. Także w czasach Jerzego Schwengla dorosłych wiązów było mało w okolicach Kartuz, gdyż napisał on: ,,wiązy można tylko rzadko napotkać w lasach".

Wiąz górski rosnący przy ścieżce ma obecnie około 50 lat, 21 m wysokości i pień o obwodzie ponad 70 cm. Corocznie wiosną, jeszcze przed rozwojem liści, wykształca i wysiewa dużo nasion. Stąd w warstwie zielnej obserwuje się jego siewki.

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak, Maciej Marciniak