Salix caprea – łac. salix „wierzba”, łac. capra „koza” (liście są chętnie zjadane przez kozy oraz suszono je jako zimową paszę dla kóz).

Gatunek rodzimy.

Rodzina: Wierzbowate (Salicaceae)

Najważniejsze cechy diagnostyczne

• blaszka liściowa szerokoeliptyczna, najszersza w środku
• dolna strona liścia mocno białawo owłosiona

Charakterystyka morfologiczna

Wierzba iwa występuje najczęściej jako wysoki krzew do ok. 9 m lub niewielkie drzewo osiągające około 20 m wysokości. Korona jest szeroka, kulista w zarysie i często gęsto ugałęziona. Pień bywa krótki, a u starszych osobników często rozwidla się już w dolnej części. Kora młodych okazów jest gładka i zielonoszara. Z wiekiem staje się brunatnoszara i spękana.

Charakterystyczną cechą są najszersze w środku, szerokoeliptyczne liście, odróżniające od większości innych krajowych wierzb. Górna strona blaszki liściowej jest ciemnozielona i słabo błyszcząca, natomiast dolna pokryta jest gęstym białawym kutnerem.

Wierzba iwa jest gatunkiem dwupiennym, co oznacza, że kwiaty męskie i żeńskie rozwijają się na różnych osobnikach. Gatunek kwitnie bardzo wcześnie, najczęściej od marca do kwietnia, jeszcze przed rozwojem liści. Kwiaty zebrane są w charakterystyczne kwiatostany typu kotka (bazia). Męskie kotki są jajowatego kształtu, srebrzyste, a następnie intensywnie żółte wskutek rozwoju licznych pylników. Żeńskie kotki są dłuższe, podłużno-jajowate i zielonkawe. Kwiaty są owadopylne i produkują znaczne ilości pyłku oraz nektaru. Wierzba iwa jest jednym z najwcześniej kwitnących gatunków drzewiastych, stanowiąc ważne źródło pokarmu dla pszczół, trzmieli i innych owadów zapylających.

Owocem jest torebka zawierająca liczne drobne nasiona wyposażone w pęczek włosków umożliwiających rozsiewanie przez wiatr (anemochoria).

Gatunki podobne

Wierzby to dość trudna grupa do identyfikacji gatunku. Do wierzby iwy podobne są inne wierzby o szerokich liściach, takie jak: wierzba szara (Salix cinerea) charakteryzująca się matowymi od góry liśćmi i blaszką najszerszą w ¾ długości liścia oraz wierzba uszata (Salix aurita), która posiada skręcony wierzchołek liścia i wyraźne, trwałe przylistki u nasady ogonka liściowego.

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Wierzba iwa występuje niemal w całej Europie oraz w znacznej część Azji Zachodniej i Środkowej. W Polsce jest szeroko rozpowszechniona na całym obszarze kraju, zarówno na niżu, jak i w górach.

Gatunek ten cechuje się bardzo szeroką tolerancją siedliskową. W przeciwieństwie do wielu innych wierzb nie jest ograniczona do siedlisk silnie uwodnionych. Najlepiej rozwija się na glebach świeżych, umiarkowanie wilgotnych i zasobnych w składniki pokarmowe, jednak występuje również na siedliskach ubogich, piaszczystych i przekształconych antropogenicznie.

Jest gatunkiem wybitnie światłożądnym. Dobrze znosi okresowe przesuszenie podłoża i wykazuje wysoką odporność na niskie temperatury. Dzięki tym cechom skutecznie zasiedla powierzchnie porolne, zręby, skraje lasów i nieużytki.

Fitocenozy

W fitocenozach leśnych nie odgrywa istotnej roli w drzewostanie, zazwyczaj spotykana jest powszechnie w zaroślach, zbiorowiskach okrajkowych, na obrzeżach lasów, na terenach porolnych, przydrożach oraz na nieużytkowanych gruntach podlegających sukcesji naturalnej. Jest dominantem w krzewiastej fitocenozie porębowej określanej jako zarośla wierzby iwy (Epilobio-Salicetum capreae). Rozwija się ona na terenach odlesionych, w lukach drzewostanu czy też  na siedliskach ruderalnych (związanych z człowiekiem, np. w pobliżu zabudowań, na ruinach).

Na Pomorzu wierzba iwa wchodzi w skład fitocenoz, rozwijających się na klifach przeważnie nieaktywnych, o gliniastym podłożu, takich jak: zbiorowisko wierzby iwy i osiki (zb. Salix caprea-Populus tremula) oraz zbiorowisko wierzby iwy i jarzębiny (zb. Salix caprea-Sorbus aucuparia). Objęte są one ochroną w ramach siedlisk przyrodniczych Natura 2000 (kod 1230-– Klify nadmorskie na wybrzeżu Bałtyku).

Znaczenie gospodarcze

Drewno tego gatunku jest miękkie, lekkie i stosunkowo mało trwałe, przez co wykorzystywane jest głównie do produkcji masy celulozowej, płyt drewnopochodnych i opału.

Wierzba iwa ma duże znaczenie ekologiczne, gdyż należy do najważniejszych źródeł pyłku i nektaru dla owadów zapylających we wczesnym okresie wiosennym. Jej kwiatostany stanowią niekiedy podstawowe źródło pokarmu dla wielu gatunków pszczół i trzmieli po zakończeniu zimy. Jest również ważnym gatunkiem żywicielskim dla licznych gatunków owadów roślinożernych, motyli i chrząszczy. Ponadto zapewnia schronienie i miejsca lęgowe dla ptaków związanych z krajobrazem mozaikowym oraz strefą przejściową (ekoton) między różnymi siedliskami. Ponadto dzięki szybkiemu wzrostowi i łatwości kolonizowania nowych siedlisk gatunek odgrywa istotną rolę w procesach rekultywacji terenów zdegradowanych oraz regeneracji środowiska po zaburzeniach naturalnych i antropogenicznych.

PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ W ARBORETUM

Na terenie Arboretum rosną tylko młode siewki tego gatunku, o którym Jerzy Schwengel napisał: ,,... wierzby iwy są często spotykane". Ta uwaga przeora jest słuszna i obecnie, nie tylko dla okolic Kartuz, ale i dla całego naszego kraju.

Ładna grupa kilku wierzb iw rośnie za płotem Arboretum i jest dobrze widoczna z naszej przyrodniczej ścieżki edukacyjnej.

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak, Maciej Marciniak