Jodła pospolita Abies alba Mill.

Abies alba – łac. abies, w sanskrycie abh oznacza „być bujnym, obfitować” (dotyczy pokroju drzewa), łac. albus „biały”. Gatunek rodzimy.

Rodzina: Sosnowate (Pinaceae)

Najważniejsze cechy diagnostyczne

• kora gładka, popielatoszara, zawiera liczne pęcherzyki żywicy
• igły ciemnozielone od góry, z dwoma białymi paskami od spody
• szyszki rosną pionowo na gałęzi i rozpadają się na drzewie

Charakterystyka morfologiczna

Jodła pospolita jest okazałym, zimozielonym drzewem iglastym osiągającym zwykle 30-50 m wysokości. Należy do najwyższych rodzimych gatunków drzew Europy. Pień jest prosty, strzelisty i dobrze oczyszczający się z dolnych gałęzi. Korona młodych osobników ma kształt regularnego stożka. U starych drzew szczyt często przybiera charakterystyczną formę – jest spłaszczona
w kształcie walca (określana jako „bocianie gniazdo”).

Kora młodych drzew jest cienka, gładka, popielatoszara i zawiera liczne pęcherzyki żywicy. U starszych osobników staje się spękana i dzieli się na nieregularne płytki.

Igły są spłaszczone, miękkie, tępo zakończone lub mają wyraźne wcięcie, o długości około 1,5-3 cm. Na górnej stronie mają ciemnozieloną barwę, natomiast na spodniej widoczne są dwa charakterystyczne białe paski aparatów szparkowych. Igły na pędach układają się grzebieniasto.

Jodła pospolita jest gatunkiem jednopiennym. Na jednym osobniku rozwijają się zarówno strobile („kwiatostany”) męskie, jak i żeńskie. Kwitnienie przypada zwykle na okres od kwietnia do maja. Zapylenie odbywa się za pośrednictwem wiatru (anemogamia). Najbardziej charakterystyczną cechą jodły są stojące pionowo szyszki o długości do ok. 15 cm. Początkowo mają kolor czerwonawofioletowy, później jasnozielony. Po osiągnięciu dojrzałości są brązowe i rozpadają się na drzewie, pozostaje jedynie oś szyszki zwana trzpieniem. Nasiona są duże i wyposażone w skrzydełka umożliwiające rozsiewanie przez wiatr na znaczne odległości.

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Naturalny zasięg jodły pospolitej obejmuje góry środkowej i południowej Europy, w tym Alpy, Karpaty, Sudety, Pireneje oraz pasma górskie Bałkanów. Na niżu występuje naturalnie jedynie w ograniczonych obszarach Polski i Francji. Polska znajduje się na północnej granicy naturalnego zasięgu tego gatunku. Granica przebiega mniej więcej przez linię Żary – Łódź – Lublin – Zamość. Największe i najlepiej zachowane drzewostany jodłowe występują w Karpatach, Górach Świętokrzyskich oraz części Sudetów. Naturalny zasięg jodły nie obejmuje Pomorza Gdańskiego. W regionie tym gatunek spotykany jest głównie w dawnych nasadzeniach leśnych, parkach oraz ogrodach dendrologicznych.

Jodła pospolita jest gatunkiem wymagającym. Optymalne warunki wzrostu znajduje na glebach żyznych, głębokich, gliniastych, o odczynie kwaśnym lub zbliżonym do obojętnego. Źle znosi podłoża przesuszone, płytkie oraz nadmiernie podmokłe. Preferuje klimat chłodny i wilgotny. Najlepiej rozwija się na siedliskach o wysokiej wilgotności powietrza oraz umiarkowanie wilgotnych glebach. Jest najbardziej cienioznośnym gatunkiem z pośród drzew lasotwórczych, stąd łatwo się odnawia pod okapem drzewostanu. Posiada głęboki system korzeniowy, dzięki czemu wykazuje odporność na wywroty powodowane przez silne wiatry. Jest jednak wrażliwa na zanieczyszczenia powietrza, suszę, silne mrozy, nagłe zmiany temperatur oraz późne przymrozki wiosenne. Czynniki te przyczyniły się do znacznego ograniczenia jej udziału w wielu drzewostanach Europy Środkowej w XX wieku.

Fitocenozy

Jodła pospolita jest jednym z głównych gatunków budujących naturalne lasy górskie Europy Środkowej. W Polsce współtworzy żyzne jedliny karpackie (Abietetum polonicum), dolnoreglowe bory jodłowo-świerkowe (Abieti-Piceetum) oraz żyzną buczynę karpacką (Dentario glandulosae-Fagetum). Dzięki wysokiej cienioznośności jodła sprzyja tworzeniu wielowarstwowych, stabilnych drzewostanów o dużej różnorodności biologicznej.

Na Pomorzu Gdańskim gatunek nie odgrywa znaczącej roli fitocenotycznej, występując przede wszystkim jako składnik nasadzeń gospodarczych i parkowych poza naturalnym zasięgiem.

Znaczenie gospodarcze

Drewno jodły pospolitej w porównaniu z drewnem innych gatunków drzew iglastych charakteryzuje się brakiem żywicy. Drewno jodłowe jest lekkie, miękkie i ma znaczną łupliwość. Wykorzystywano w budownictwie, (np. do wyrobu belek, krokwi czy jako drewno szalunkowe), w przemyśle celulozowo-papierniczym, stolarskim i meblarskim. Wykonywano z niego również przedmioty gospodarstwa domowego, zabawki, obręcze do kadzi czy beczek, zapałki, a także skrzynki do transportu i przechowywania artykułów spożywczych. Drewno jodłowe ma właściwości rezonansowe, stąd służyło do wyrobu, zwłaszcza piszczałek organowych. Ponadto olejki eteryczne zawarte w igłach wykorzystywano w przemyśle kosmetycznym.

Ekologicznie jodła pospolita odgrywa ważną rolę jako gatunek zwiększający różnorodność lasów. Jej drzewostany stanowią siedlisko dla wielu gatunków mchów, porostów, grzybów, ptaków i bezkręgowców związanych ze starymi lasami górskimi.

PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ W ARBORETUM

Jodła pospolita nigdy nie rosła naturalnie w lasach pomorskich. Jerzy Schwengel napisał, że jodły: ,,ani u nas, ani w sąsiednich miejscowościach nie znalazłem. Przed dwoma laty sprowadziłem 50 młodych drzewek jodły z Warmii, dotąd tylko pięć pozostało." Natomiast przed przeszło 100-laty leśnicy posadzili na terenie Arboretum jodły pospolite, które rosną tu do tej pory w liczbie około 20 drzew. Obecny klimat okolic Kartuz, przypominający klimat podgórski, co bardzo sprzyja jodle i dlatego obsiewa się ona jak jawor i buk. Niestety młode jodełki są zimowym przysmakiem dla saren i m.in. z tego powodu cały teren Arboretum ogrodzono. Obwód pnia najgrubszej jodły rosnącej na ścieżce wynosi nieco ponad 2 m, a wysokość 35 m. Najwyższe jodły pospolite w Polsce, rosnące koło Istebnej w Beskidzie Śląskim, mają 53 m wysokości.

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak, Maciej Marciniak