Buk zwyczajny

Fagus sylvatica – łac. fagus, gr. phegos „buk”, łac. silvaticus „leśny”, łac. silva „las”.

Gatunek rodzimy.

Rodzina: Bukowate (Fagaceae)

• gładka i szaropopielata kora
• blaszka liściowa całobrzega i wyraźnie owłosiona na brzegu
• charakterystyczne w kształcie liścienie siewki buka

Charakterystyka morfologiczna

     Buk zwyczajny jest okazałym drzewem liściastym osiągającym zazwyczaj 25–35 m wysokości, a w   wyjątkowo korzystnych warunkach nawet ponad 45 m. Pień jest prosty i walcowaty. Najbardziej   charakterystyczną cechą diagnostyczną jest cienka, gładka i popielatoszara kora, która pozostaje niemal   niezmieniona przez większość życia drzewa. Korona młodych drzew jest regularna i jajowata, natomiast u   starszych okazów staje się szeroka i kopulasta.

    Pąki liściowe są długie, wrzecionowate i ostro zakończone. Liście buka są pojedyncze, ułożone   skrętolegle, eliptyczne lub jajowate, o długości 5–10 cm i charakterystycznie falistym brzegu. Młode liście   pokryte są delikatnymi włoskami, które zanikają z wiekiem, a blaszka staje się ciemnozielona i skórzasta.

     Buk jest gatunkiem jednopiennym. Kwiaty męskie i żeńskie rozwijają się na tym samym osobniku i   pojawiają się równocześnie z rozwojem liści, najczęściej w kwietniu i maju. Zapylanie odbywa się   za pośrednictwem wiatru. Owocem jest trójkanciasty orzeszek zwany bukwią, zamknięty w   charakterystycznej zdrewniałej okrywie – miseczce owocowej czyli kupuli – pokrytej miękkimi kolcami,   które twardnieją, jak i cała okrywa. Bukiew stanowi ważne źródło pokarmu dla wielu gatunków zwierząt   leśnych, między innymi dzików, saren, jeleni i gryzoni oraz wiewiórek czy sójek. Jednocześnie zwierzęta   przyczyniają się do rozsiewania nasion (jest to zoochoria). Pierwsze obfite owocowanie następuje zwykle   po osiągnięciu wieku około 40-60 lat. Lata obfitego urodzaju nasion, określane jako lata nasienne,   pojawiają się co kilka lat i odgrywają istotną rolę w naturalnym odnawianiu drzewostanów bukowych.

Charakterystyczny wygląd posiada siewka buka zwyczajnego. Posiada ona dwa liścienie, które zupełnie nie przypominają dorosłych liści buka. Liścienie są duże, mają nerkowaty lub wachlarzowaty kształt, z wierzchu są ciemnozielone i błyszczące, natomiast od spodu w jasnym, srebrzystym kolorze, na brzegu są faliste. 

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Naturalny zasięg buka obejmuje znaczną część Europy Zachodniej, Środkowej i Południowej. Gatunek występuje od Półwyspu Iberyjskiego po Bałkany i zachodnią część Azji Mniejszej.

W Polsce buk jest pospolity przede wszystkim w części zachodniej i południowej kraju, osiągając szczególnie duży udział w lasach Pomorza Gdańskiego, Pojezierza Pomorskiego i Kaszubskiego, a także Sudetów oraz Karpat.

Buk zwyczajny jest gatunkiem umiarkowanie cienioznośnym. Szczególnie wysoka tolerancja na zacienienie występuje w młodych stadiach rozwoju, dzięki czemu siewki i młode drzewa mogą przez wiele lat rozwijać się pod okapem starszego drzewostanu. Cecha ta umożliwia bukowi skuteczne odnawianie naturalne i wygrywanie konkurencji z wieloma innymi gatunkami drzew. Najlepiej rozwija się na glebach świeżych, żyznych, umiarkowanie wilgotnych, brunatnych i płowych. Preferuje klimat oceaniczny i suboceaniczny, charakteryzujący się stosunkowo wysoką wilgotnością powietrza oraz łagodnymi zimami. Jest gatunkiem wrażliwym na długotrwałe susze, późne przymrozki oraz znaczne wahania poziomu wód gruntowych.

Fitocenozy

Buk należy do najważniejszych gatunków  lasotwórczych Europy. Dzięki zdolności tworzenia zwartego okapu koron silnie wpływa na warunki panujące w runie  leśnym, ograniczając dostęp światła i kształtując specyficzny mikroklimat.  

Jest głównym gatunkiem budującym kwaśne i żyzne buczyny, zarówno na niżu, takie jak: kwaśna buczyna niżowa (Luzulo pilosae-Fagetum), żyzna buczyna niżowa (Galio odorati-Fagetum), a także w górach, jak: żyzna buczyna karpacka (Dentario glandulosae-Fagetum), żyzna buczyna sudecka (Dentario enneaphylli-Fagetum). Ponadto wchodzi w skład innych fitocenoz leśnych, tj. dąbrów, grądów czy nawet łęgów.

Znaczenie gospodarcze

Drewno buka jest jednym z najcenniejszych surowców drzewnych Europy. Charakteryzuje się dużą twardością, jednolitą strukturą oraz wysoką wytrzymałością mechaniczną. Znajduje zastosowanie w produkcji oklein, parkietów, elementów konstrukcyjnych, a także zabawek z drewna. W meblarstwie stosowane jest zwłaszcza do wyrobu dużych przedmiotów, jak np. stoły refektarzowe, krzesła, fotele oraz tradycyjne zestawy meblowe. Drewno buka jest również surowcem do wytwarzania celulozy i sklejki. Ponadto stosowane było od dawna jako materiał opałowy, do wyrobu węgla drzewnego, z którego otrzymuje się węgiel aktywowany, używany np. do oczyszczania wody, innych cieczy czy też produkcji karbidu.

Z ekologicznego punktu widzenia buk odgrywa istotną rolę w magazynowaniu węgla, ochronie gleb przed erozją oraz utrzymaniu różnorodności biologicznej ekosystemów leśnych. Dojrzałe drzewostany bukowe stanowią siedlisko wielu gatunków grzybów, bezkręgowców, ptaków oraz ssaków związanych z lasami liściastymi.

PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ ARBORETUM

Buk zwyczajny jest rodzimym w Europie i na Kaszubach drzewem liściastym, o którym przeor Kartuzów - Jerzy Schwengel pisał, że: ,,na tutejszym padole ziemskim żaden inny gatunek drzewa nie występuje tak często jak ten". Tak jest i obecnie w lasach okalających Kartuzy. W Arboretum również najwięcej jest buków. Wiele z nich to drzewa ponad 170-letnie, rosnące pojedynczo lub też blisko siebie w malowniczych grupach. Na planie ścieżki zaznaczono starego buka, który wyrósł na pniaku po dawno usuniętym innym drzewie. Pniak wypróchniał całkowicie i obecnie ten buk „stoi na korzeniach-szczudłach" i jest cenną, ciekawostką dendrologiczną. Na mniej zacienionych miejscach w Arboretum licznie występuje młode pokolenie buków, wyrosłe z opadłych nasion dorosłych drzew.  

Najgrubsze buki, rosnące w pobliżu ścieżki, mają pnie o obwodach do ok. 3 m i wysokość prawie 33 m. Na terenie Arboretum drzewostan bukowy rośnie w fitocenozie kwaśnej buczyny niżowej i w małych fragmentach – żyznej buczyny niżowej. Obie te buczyny występują tu naturalnie i podlegają ochronie w Unii Europejskiej w ramach programu Natura 2000 jako siedliska przyrodnicze (kod 9110 – Kwaśne buczyny (Luzulo-Fagetum), kod 9130 – Żyzne buczyny (Dentario glandulosae-Fagenion, Galio odorati-Fagenion).

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak, Maciej Marciniak