Sosna zwyczajna Pinus sylvestris L.

Pinus sylvestris – łac. pinus „dostarczający żywicy”,  łac. pix „smoła, żywica”, łac. silvestris „leśny”, łac. silva „las”. Gatunek rodzimy.

Rodzina: Sosnowate (Pinaceae)

Najważniejsze cechy diagnostyczne

• kora na dole pnia szarobrunatna i głęboko spękana, u góry brązowa i łuszczy się cienkimi płatami
• igły wyrastają po dwie na krótkopędzie

Charakterystyka morfologiczna

Sosna zwyczajna jest zimozielonym drzewem iglastym osiągającym zazwyczaj 25-35 m, wyjątkowo do 40 m wysokości. Korona
u młodych osobników jest stożkowata, natomiast starsze drzewa wykształcają charakterystyczną parasolowatą lub nieregularną. Drzewa rosnące w zwarciu mają pień prosty i zwykle dobrze oczyszczony z gałęzi, natomiast okazy rosnące na otwartej przestrzeni lub nad brzegu wydmowym mają pień krótki i często pokrzywiony. Dolna część pnia ma korę szarobrązową i głęboko spękaną, natomiast górna część pnia oraz grubsze konary pokryte są cienką, łuszczącą się korą o charakterystycznym pomarańczowoczerwonym lub cynamonowym zabarwieniu. Jest to jedna z najłatwiejszych cech umożliwiających rozpoznanie gatunku.

Liście mają postać sztywnych igieł zebranych po dwie na krótkopędach. Osiągają zwykle 4-7 cm długości i pozostają na drzewie przez około 2-4 lata. Igły są zielonoszare lub niebieskawozielone, często lekko skręcone. 

Sosna zwyczajna jest gatunkiem jednopiennym – organy generatywne męskie i żeńskie rozwijają się na tym samym osobniku. Kwitnienie przypada zwykle na maj i czerwiec. Mikrostrobile („kwiatostany” męskie) tworzą liczne żółtawe skupienia produkujące ogromne ilości pyłku przenoszonego przez wiatr. Makrostrobile („kwiatostany” żeńskie) mają postać niewielkich czerwonych lub purpurowych szyszeczek rozwijających się na końcach młodych pędów. Po zapyleniu rozwijają się drewniejące szyszki dojrzewające zwykle w drugim roku po kwitnieniu. Nasiona wyposażone są w cienkie skrzydełka umożliwiające rozsiewanie przez wiatr (anemochoria).

Sosna zwyczajna jest gatunkiem stosunkowo długowiecznym, osiągającym najczęściej 200-300 lat, a w sprzyjających warunkach nawet ponad 400 lat.

Rozmieszczenie geograficzne i wymagania siedliskowe

Sosna zwyczajna posiada jeden z największych zasięgów spośród wszystkich gatunków drzew Eurazji. Występuje od Półwyspu Iberyjskiego i Wysp Brytyjskich przez Europę Środkową i Północną, aż po Syberię i wybrzeża Morza Ochockiego i Japońskiego. W Polsce jest gatunkiem pospolitym na niemal całym obszarze, z wyjątkiem południowo-wschodniego krańca kraju. Szczególnie dobrze rozwija się na terenach niżowych, gdzie znajduje optymalne warunki wzrostu.

Sosna zwyczajna należy do gatunków o bardzo szerokiej amplitudzie ekologicznej. Może rozwijać się zarówno na siedliskach bardzo ubogich, jak i umiarkowanie żyznych. Najczęściej występuje na glebach piaszczystych, przepuszczalnych i ubogich w składniki pokarmowe. Występuje na glebach o zróżnicowanej wilgotności od suchych po bagienne gleby torfowisk wysokich. Jest gatunkiem wybitnie światłożądnym. Niedobór światła ogranicza wzrost i odnowienie naturalne, dlatego najlepiej rozwija się na siedliskach otwartych lub słabo zacienionych. Charakteryzuje się wysoką odpornością na mróz, okresowe susze oraz silne wiatry. Dzięki głębokiemu systemowi korzeniowemu dobrze stabilizuje podłoże piaszczyste i wydmowe.

Fitocenozy

Sosna zwyczajna jest podstawowym gatunkiem lasotwórczym Europy Środkowej i Północnej. Buduje bory sosnowe, bory mieszane oraz wiele zbiorowisk leśnych związanych z siedliskami ubogimi i kwaśnymi. W Polsce jest najważniejszym rodzimym drzewem iglastym, które we współczesnych lasach gospodarczych stanowi około 75% składu gatunkowego. Sosna zwyczajna zajmuje 67% powierzchni leśnej naszego kraju i jest spotykana powszechnie w niemal każdych warunkach siedliskowych i różnorodnych zbiorowiskach leśnych od borów sosnowych suchych i bagiennych po żyzne lasy liściaste, gdzie stanowi element zniekształcający fitocenozę.

Na Pomorzu Gdańskim sosna zwyczajna jest jednym z najważniejszych składników krajobrazu leśnego, zwłaszcza na obszarze Borów Tucholskich, gdzie buduje fitocenozy suboceanicznego boru świeżego (Leucobryo-Pinetum) i śródlądowego boru suchego (Cladonio-Pinetum), na Kaszubach tworząc sosnowe bory bagienne (Vaccinio uliginosi-Pinetum), a w strefie wydmowej – bażynowy bór nadmorski (Empetro nigri-Pinetum).

Znaczenie gospodarcze

Drewno sosnowe ma powszechne zastosowanie w licznych dziedzinach gospodarki człowieka. Jest ono lekkie, łupliwe i łatwe w obróbce mechanicznej.

Drewno znajduje zastosowanie jako materiał konstrukcyjny w budownictwie, czy górnictwie. Wykorzystywane jest często w stolarstwie, meblarstwie, przemyśle papierniczym oraz w produkcji oklein, sklejki czy płyt drewnopochodnych. Jest również materiałem opałowym.

Do niedawna z sosny zwyczajnej pozyskiwano żywicę, która służyła do wyrobu, np. kalafonii i prochu strzelniczego. Ponadto gatunek ten dostarczał terpentynę i olejki eteryczne wykorzystywane w przemyśle farmaceutycznym, kosmetycznym i chemicznym.

Znaczenie ekologiczne sosny zwyczajnej jest bardzo duże. Tworzy ona siedliska dla licznych gatunków porostów, grzybów, owadów i kręgowców. Stare drzewostany sosnowe zapewniają miejsca lęgowe wielu gatunkom ptaków, natomiast martwe drewno stanowi ważny element ekosystemów leśnych. Ponadto system korzeniowy sosny ogranicza erozję gleb, a jej obecność umożliwia rozwój lasów na siedliskach o bardzo ubogich warunkach siedliskowych.

PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ W ARBORETUM

Przeor Jerzy Schwengel napisał o sośnie, że rośnie przy tych samych wioskach, które wymieniał już przy opisie świerka: ,,przy wsiach Smołdzino i Gdynia, jak też w pobliżu Kartuz". Prawdopodobnie dobrej jakości sosen było wtedy w pobliżu klasztoru kartuzów mało, gdyż na wymianę więźby dachu kościoła, ten sam przeor, drewno sosnowe zakupił od sióstr norbertanek z Żukowa.

W Arboretum rośnie niewiele starszych sosen zwyczajnych. Najwyższa z nich ma 26 m wysokości, a najwyższe w Polsce są o ponad
15 m wyższe. Na dnie lasu warto poszukać młodych osobników sosny zwyczajnej.

Autorzy fotografii:

Renata Afranowicz-Cieślak, Maciej Marciniak